Νέοι δημοσιονομικοί κανόνες ΕΕ: Οδηγός κατανόησης για την Ελλάδα

Το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, σε ένα ειδικό του σημείωμα, παρουσιάζει αναλυτικά τη φιλοσοφία και την πρακτική εφαρμογή των νέων δημοσιονομικών κανόνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με ιδιαίτερη έμφαση στο πώς λειτουργεί το επικαιροποιημένο πλαίσιο στην περίπτωση της Ελλάδας. Η ανάλυση περιλαμβάνει αριθμητικά παραδείγματα για την κατανόηση του νέου κανονιστικού πλαισίου.

Οι νέοι δημοσιονομικοί κανόνες, οι οποίοι τέθηκαν σε ισχύ το 2024, καθορίζουν τις δαπάνες και το δανεισμό των κρατών-μελών της ΕΕ, καθώς και τον τρόπο διαχείρισης του δημόσιου χρέους. Είναι σχεδιασμένοι να είναι απλούστεροι από τους προηγούμενους, με κεντρικό στόχο τη διασφάλιση της σταθερότητας, παράλληλα με τη δημιουργία περιθωρίων για επενδύσεις και ανάπτυξη. Ειδικότερα, αποσκοπούν στη διατήρηση του δημόσιου χρέους υπό έλεγχο μέσω «απλών, διαφανών, ειδικών για κάθε χώρα μεσοπρόθεσμων πορειών δαπανών», οι οποίες προστατεύουν τις επενδύσεις, στηρίζουν τις μεταρρυθμίσεις και ενισχύουν την αξιοπιστία της εφαρμογής τους.

Το νέο πλαίσιο εισάγει τρεις θεμελιώδεις αλλαγές:

* **Εστίαση στις Καθαρές Πρωτογενείς Δαπάνες:** Η ανάλυση επικεντρώνεται πλέον κυρίως στις καθαρές πρωτογενείς δαπάνες που χρηματοδοτούνται από εθνικούς πόρους.
* **Διατήρηση Ορίων και Νέες Δικλείδες Ασφαλείας:** Τα όρια του Μάαστριχτ για το έλλειμμα (3% του ΑΕΠ) και το χρέος (60% του ΑΕΠ) παραμένουν σε ισχύ. Επιπλέον, νέες δικλείδες ασφαλείας στοχεύουν στη σταθερή μείωση του χρέους και τη διαμόρφωση περιθωρίων ασφαλείας για τα ελλείμματα. Ειδικότερα, εάν το δημόσιο χρέος υπερβαίνει το 90% του ΑΕΠ, προβλέπεται μείωσή του κατά τουλάχιστον 1 ποσοστιαία μονάδα ετησίως. Το διαρθρωτικό ισοζύγιο πρέπει να είναι τουλάχιστον 1,5 ποσοστιαία μονάδα του ΑΕΠ καλύτερο από το ανώτατο όριο ελλείμματος 3%, ενώ μέχρι την επίτευξη αυτού του στόχου, το διαρθρωτικό πρωτογενές ισοζύγιο απαιτείται να βελτιώνεται κατά τουλάχιστον 0,4 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ ετησίως σε ένα 4ετές σχέδιο ή 0,25 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ ετησίως σε ένα 7ετές σχέδιο.
* **Δημοσιονομικά-Διαρθρωτικά Σχέδια:** Κάθε κράτος-μέλος καταρτίζει ένα 4ετές (με δυνατότητα επέκτασης σε 7ετές) δημοσιονομικό-διαρθρωτικό σχέδιο, το οποίο καθορίζει την πορεία των καθαρών πρωτογενών δαπανών. Το σχέδιο αυτό περιγράφει τη μείωση ή διατήρηση του δημόσιου χρέους σε ασφαλή επίπεδα και περιλαμβάνει δεσμεύσεις για μεταρρυθμίσεις (π.χ. συνταξιοδοτικό, αγορά εργασίας, δημόσια διοίκηση) και επενδύσεις. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ελέγχει αυτά τα σχέδια, διαπραγματεύεται και συμφωνεί μαζί τους, καθιστώντας τη συμφωνημένη πορεία των καθαρών πρωτογενών δαπανών δεσμευτική.

**Η Έννοια των Καθαρών Πρωτογενών Δαπανών:**
Ως όρος-«κλειδί» των νέων κανόνων, οι καθαρές πρωτογενείς δαπάνες περιλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος των πρωτογενών δημόσιων δαπανών (μισθοί, αγαθά, υπηρεσίες, επενδύσεις, κοινωνικές μεταβιβάσεις), εξαιρουμένων: (α) των πληρωμών τόκων χρέους, (β) των δαπανών που χρηματοδοτούνται αποκλειστικά από την ΕΕ (όπως το Ταμείο Ανάκαμψης), (γ) των συγχρηματοδοτούμενων δαπανών (από κοινοτικούς και εθνικούς πόρους) και (δ) των εφάπαξ, προσωρινών μέτρων και δαπανών για την κυκλική ανεργία. Οι καθαρές πρωτογενείς δαπάνες προσαρμόζονται ανάλογα με τα ενεργητικά φορολογικά μέτρα: οι μειώσεις φόρων αντιμετωπίζονται ως δαπάνες και οι αυξήσεις φόρων ως εξοικονομήσεις.

**Ο «Λογαριασμός Ελέγχου»:**
Ένα νέο εργαλείο, ο «Λογαριασμός Ελέγχου», συγκρίνει ετησίως τις πραγματικές καθαρές πρωτογενείς δαπάνες με τη συμφωνηθείσα πορεία. Σε περίπτωση αποκλίσεων που υπερβαίνουν ένα όριο (περίπου 0,3% του ΑΕΠ ετησίως ή 0,6% του ΑΕΠ σωρευτικά) και δεν δικαιολογούνται από έκτακτες περιστάσεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή μπορεί να κινήσει διορθωτική διαδικασία.

**Δημοσιονομικός Χώρος από Μόνιμα Μέτρα:**
Σε αντίθεση με το παρελθόν, η υπέρβαση του στόχου για τα πρωτογενή πλεονάσματα στο νέο πλαίσιο δεν οδηγεί σε πρόσθετες δαπάνες, καθώς αυτό θα συνιστούσε παραβίαση της συμφωνημένης δημοσιονομικής πορείας. Η επιπλέον αυτή απόδοση μπορεί να αξιοποιηθεί για τη μείωση του δημόσιου χρέους και τη δημιουργία «μαξιλαριών» για την στήριξη δαπανών σε περιόδους οικονομικής επιβράδυνσης. Πρόσθετος δημοσιονομικός χώρος δημιουργείται μέσω μόνιμων μέτρων στο σκέλος των εσόδων, όπως η διεύρυνση της φορολογικής βάσης ή η αλλαγή φορολογικών συντελεστών, επιτρέποντας την αναθεώρηση της πορείας των καθαρών δαπανών για μόνιμες φοροελαφρύνσεις ή αυξήσεις δημοσίων δαπανών.

**Το «Εισιτήριο» για τις Φοροελαφρύνσεις στη ΔΕΘ:**
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα, οι μόνιμες φοροελαφρύνσεις που ανακοινώθηκαν στη ΔΕΘ πέρυσι, χρηματοδοτήθηκαν από τα αυξημένα μόνιμου χαρακτήρα φορολογικά έσοδα. Για την Ελλάδα, ο ρυθμός αύξησης των καθαρών δαπανών ήταν -0,2% το 2024, με προβλέψεις αύξησης 4,4% το 2025 και 5,7% το 2026. Η σωρευτική αύξηση για την τριετία 2024-2026 ευθυγραμμίζεται με τη σύσταση του Συμβουλίου, παρά την υπέρβαση της φετινής ετήσιας οροφής, καθώς η μείωση του 2024 και το αρνητικό σωρευτικό υπόλοιπο του Λογαριασμού Ελέγχου το 2026 (κάτω από το όριο) διατηρούν τη συμβατότητα. Όπως επισημαίνεται στο σημείωμα, ένα μεγάλο μέρος της μόνιμης φορολογικής ελάφρυνσης χρηματοδοτείται από τα μέτρα πολιτικής στο σκέλος των εσόδων του 2024 και από την αρχική υποεκτέλεση των καθαρών δαπανών, διασφαλίζοντας τη συμμόρφωση με τη συμφωνηθείσα πορεία και τις δικλείδες ασφαλείας για τη βιωσιμότητα του χρέους.