Η γεωπολιτική ένταση στη Μέση Ανατολή τροφοδοτεί ξανά τον πληθωρισμό

Οι προειδοποιήσεις για τον πληθωρισμό ακούγονται ξανά έντονα, καθώς η γεωπολιτική ένταση στη Μέση Ανατολή ρίχνει βαριά σκιά πάνω από την οικονομία. Η άνοδος των διεθνών τιμών ενέργειας, με πρωτοστάτες το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ερώτημα που απασχολούσε έντονα πριν από τρία χρόνια: πόσο γρήγορα μπορεί ένα ενεργειακό σοκ να μετατραπεί σε κύμα ανατιμήσεων για τα νοικοκυριά.

Η ακρίβεια στην Ελλάδα ήταν ήδη αισθητή πριν από την έναρξη της νέας γεωπολιτικής κρίσης. Ο πληθωρισμός κινείται εδώ και μήνες κοντά στο 2%-3%, παρουσιάζοντας μικρές αυξομειώσεις χωρίς ουσιαστική αποκλιμάκωση. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή έρχεται να επιβαρύνει περαιτέρω την κατάσταση, καθώς η άνοδος στις τιμές της ενέργειας απειλεί να ανοίξει έναν νέο κύκλο πληθωριστικών πιέσεων στην αγορά.

Σε αυτό το κλίμα αβεβαιότητας, ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, προειδοποίησε ότι μια παρατεταμένη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή θα μπορούσε να ασκήσει ανοδική πίεση στον πληθωρισμό. Τόνισε ότι όλα θα εξαρτηθούν από τη διάρκεια και την ένταση της κρίσης, υπογραμμίζοντας την ανάγκη η νομισματική πολιτική να παραμείνει ευέλικτη και σε εγρήγορση μέχρι να ξεκαθαρίσει το τοπίο.

Η ανησυχία δεν περιορίζεται μόνο στις διεθνείς τιμές των καυσίμων, αλλά κυρίως στον τρόπο με τον οποίο αυτές μεταφέρονται στην πραγματική οικονομία. Η εμπειρία των τελευταίων ετών έχει δείξει ότι η ενέργεια λειτουργεί ως βασικός «πολλαπλασιαστής» πληθωρισμού, επηρεάζοντας το κόστος παραγωγής, τις μεταφορές και, τελικά, το σύνολο των τιμών στην αγορά.

Η ενεργειακή κρίση του 2022 αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς ένα σοκ στην ενέργεια μπορεί να διαχυθεί σε ολόκληρη την οικονομία. Σύμφωνα με τις Εκθέσεις Νομισματικής Πολιτικής της Τράπεζης της Ελλάδος, η ενέργεια εξηγούσε τότε πάνω από το 50% της αύξησης του πληθωρισμού στην Ελλάδα, ενώ ο ενεργειακός πληθωρισμός ξεπέρασε το 60%. Η εκτίναξη των τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου μεταφέρθηκε γρήγορα στα καύσιμα, στους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος και στις μεταφορές, αυξάνοντας το κόστος παραγωγής σε ολόκληρη την οικονομία. Από τη βιομηχανία και τη μεταποίηση μέχρι τα τρόφιμα και τις υπηρεσίες, το ενεργειακό κόστος πέρασε σταδιακά στις τελικές τιμές, οδηγώντας σε ένα γενικευμένο κύμα ανατιμήσεων.

Η ανάσχεση του κύματος αυτού δεν ήταν άμεση ούτε εύκολη. Συνδυάστηκαν τρεις βασικοί παράγοντες: η σταδιακή αποκλιμάκωση των διεθνών τιμών ενέργειας, τα μέτρα στήριξης που ελήφθησαν σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο (με επιδοτήσεις στους λογαριασμούς ρεύματος και παρεμβάσεις στα καύσιμα) και η αυστηροποίηση της νομισματικής πολιτικής από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, η οποία αύξησε τα επιτόκια για να περιορίσει τις πληθωριστικές πιέσεις. Η αποκλιμάκωση του πληθωρισμού ήρθε σταδιακά μέσα στους επόμενους μήνες, δείχνοντας όμως πόσο γρήγορα μπορεί ένα ενεργειακό σοκ να μετατραπεί σε γενικευμένη ακρίβεια και πόσο δύσκολη είναι η πλήρης αναστροφή του.

Οι τελευταίες εξελίξεις στις αγορές ενέργειας δείχνουν πόσο γρήγορα μπορεί να ξεκινήσει αυτή η αλυσίδα επιπτώσεων. Τις πρώτες ημέρες μετά την έναρξη της σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή, οι διεθνείς τιμές πετρελαίου αντέδρασαν άμεσα. Το brent αυξήθηκε από περίπου 73,7 στα 83,8 δολάρια το βαρέλι. Αντίστοιχα έντονη ήταν και η κίνηση στο φυσικό αέριο. Η τιμή στο ευρωπαϊκό χρηματιστήριο αυξήθηκε μέσα σε λίγες ημέρες από περίπου 32 στα 54 ευρώ ανά μεγαβατώρα, σημειώνοντας άνοδο σχεδόν 70%.

Η εξέλιξη αυτή επηρέασε άμεσα και την αγορά ηλεκτρικής ενέργειας. Η χονδρική τιμή του ρεύματος εκτινάχθηκε από περίπου 40 στα 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα, τάση που, αν παγιωθεί, θα μπορούσε να επηρεάσει τους λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος τους επόμενους μήνες.

Την ίδια στιγμή, η κυβέρνηση εντείνει τους ελέγχους στην αγορά και τις προειδοποιήσεις για φαινόμενα αισχροκέρδειας, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο παρεμβάσεων αν η κατάσταση επιδεινωθεί. Στο τραπέζι παραμένουν εργαλεία όπως το πλαφόν κέρδους, αλλά και -σε ένα δυσμενές σενάριο παρατεταμένης κρίσης- μέτρα στήριξης τύπου fuel pass, market pass ή επιδοτήσεις στους λογαριασμούς ηλεκτρικής ενέργειας.

Η εικόνα αυτή αποτυπώνεται και στα τελευταία στοιχεία για τον πληθωρισμό. Με βάση τα προσωρινά στοιχεία της Eurostat, ο δομικός πληθωρισμός στην Ελλάδα, δηλαδή ο δείκτης που δεν περιλαμβάνει ενέργεια και τρόφιμα, διαμορφώθηκε τον Φεβρουάριο στο 3,5%, αυξημένος από 3,3% τον Ιανουάριο. Το στοιχείο αυτό φέρνει την Ελλάδα στην τρίτη χειρότερη θέση στην Ευρωζώνη ως προς τον δομικό πληθωρισμό. Την ίδια στιγμή, ο μέσος όρος της Ευρωζώνης κινήθηκε στο 2,2%, επιβραδύνοντας μάλιστα σε σχέση με τον Ιανουάριο. Ο γενικός πληθωρισμός στην Ελλάδα διαμορφώθηκε στο 3%, χαμηλότερα από τον δομικό δείκτη, κυρίως λόγω της προσωρινής υποχώρησης των τιμών ενέργειας τον προηγούμενο μήνα. Πρόκειται όμως για ένα «μαξιλάρι» που πλέον φαίνεται να εξανεμίζεται με την άνοδο των διεθνών τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Στον Προϋπολογισμό του 2026 έχουν ήδη εξεταστεί σενάρια που δείχνουν πόσο ευαίσθητη παραμένει η οικονομία στις διακυμάνσεις των διεθνών τιμών πετρελαίου. Σε ένα σενάριο όπου το πετρέλαιο αυξάνεται κατά περίπου 40 δολάρια το βαρέλι, φτάνοντας κοντά στα 102 δολάρια, ο πληθωρισμός θα μπορούσε να φτάσει στο 4,7%, ενώ η ανάπτυξη θα υποχωρούσε κοντά στο 1,9%.

Το βασικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσο θα ανέβει το πετρέλαιο, αλλά πόσο θα διαρκέσει η άνοδος. Αν οι τιμές αποκλιμακωθούν γρήγορα, οι επιπτώσεις στην οικονομία μπορεί να είναι περιορισμένες. Αν όμως η ένταση στη Μέση Ανατολή παραταθεί και οι τιμές ενέργειας παραμείνουν υψηλές για μεγάλο διάστημα, τότε ο κίνδυνος ενός νέου κύματος ανατιμήσεων θα γίνει πολύ πιο ορατός.