Αποχαρακτηρισμός εγγράφων της ΕΥΠ: Η Ελλάδα του Ψυχρού Πολέμου και ο «κομμουνιστικός κίνδυνος»

Η Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ) προχώρησε σήμερα στη δημοσιοποίηση απόρρητων εγγράφων από την πρώιμη περίοδο λειτουργίας της, τότε ως ΚΥΠ, που αφορούν στην αντιμετώπιση του «κομμουνιστικού κινδύνου» κατά την εποχή του Ψυχρού Πολέμου. Η πρωτοβουλία αυτή εντάσσεται στην ευρύτερη προσπάθεια της υπηρεσίας για τη συστηματική ανάδειξη και οργάνωση του ιστορικού της αρχείου.

Αυτή είναι η δεύτερη φορά που η ΕΥΠ δημοσιοποιεί τέτοιο υλικό, μετά τα Δελτία Πληροφοριών για την Κύπρο (Ιούλιος-Αύγουστος 1974) που δόθηκαν στη δημοσιότητα τον Νοέμβριο του 2024, με αφορμή τα 50 χρόνια από την τουρκική εισβολή. Στόχος είναι η καθιέρωση μιας τακτικής διαδικασίας αποχαρακτηρισμού, ώστε ιστορικοί και πολίτες να έχουν πρόσβαση σε «δύσκολες» ή «αμφιλεγόμενες» ιστορικές περιόδους, μέσα από την οπτική της εποχής.

Το υλικό που δημοσιεύτηκε περιλαμβάνει 123 έγγραφα, συνολικής έκτασης περίπου 2.000 σελίδων, από τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της Υπηρεσίας (1953-1959). Επίσης, είναι διαθέσιμο στην ιστοσελίδα της ΕΥΠ. Το αρχείο περιέχει δελτία πληροφοριών, εκτιμήσεις και αναλύσεις που εστιάζουν στις χώρες του σοβιετικού συνασπισμού, στις δραστηριότητες Ελλήνων του εξωτερικού, στην εσωτερική κατάσταση της χώρας αναφορικά με την κομμουνιστική δράση, καθώς και σε ζητήματα που αφορούν σε περιοχές εθνικού ενδιαφέροντος όπως τα Βαλκάνια, η Τουρκία και η Μέση Ανατολή.

Η ΕΥΠ τονίζει ότι τα έγγραφα αυτά αντικατοπτρίζουν το ιστορικό και πολιτικό πλαίσιο της εποχής, διαμορφωμένο από τις συνθήκες του Ψυχρού Πολέμου και το έντονα πολωμένο μετεμφυλιακό περιβάλλον στην Ελλάδα. Συνεπώς, η θεματολογία, οι εκτιμήσεις και η φρασεολογία τους επηρεάζονται από τις αντιλήψεις και τις προτεραιότητες της περιόδου.

Η σημερινή δημοσιοποίηση γίνεται σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διαδικασίες και διεθνείς πρακτικές, και σηματοδοτεί την πρώτη φάση μιας ευρύτερης, διαρκούς προσπάθειας για σταδιακή δημοσιοποίηση του ιστορικού αρχείου της Υπηρεσίας, με χρονική συνέχεια και βάσει του ελάχιστου ορίου των 50 ετών από τη σύνταξη των εγγράφων.

Ο Διοικητής της ΕΥΠ, Θεμιστοκλής Δεμίρης, στην παρουσίαση των εγγράφων, εξέφρασε την ελπίδα ότι το υλικό θα συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση «ιδιαίτερα φορτισμένων περιόδων ή ευαίσθητων πτυχών της πρόσφατης ιστορίας μας», στο πλαίσιο μιας «συστηματικής, ψύχραιμης, μη συμπλεγματικής, συλλογικής διαδικασίας αυτογνωσίας, που δεν είναι απλώς επιθυμητή, αλλά τελικά απαραίτητη για κάθε δημοκρατική χώρα».

Ο κ. Δεμίρης ανέφερε ότι τα Δελτία Πληροφοριών και τα υπόλοιπα έγγραφα αφορούν σε δύο βασικές κατηγορίες: την πρώτη, που εστιάζει στον «κομμουνιστικό κίνδυνο», περιλαμβάνοντας πληροφορίες, εκτιμήσεις και αναλύσεις για τις κομμουνιστικές χώρες του «σοβιετικού συνασπισμού», καθώς και για τις δράσεις Ελλήνων του εξωτερικού που θεωρούνταν «κομμουνιστές». Περιλαμβάνονται επίσης έγγραφα για την «κομμουνιστική δραστηριότητα στην Ελλάδα» και την «κατάσταση σε φυλακές και τόπους εξορίας των κομμουνιστών». Η δεύτερη ενότητα αφορά πληροφορίες για χώρες και περιοχές της άμεσης γειτονιάς και πάγιου εθνικού ενδιαφέροντος, όπως τα Βαλκάνια, η Τουρκία και η Μέση Ανατολή.

Ο Διοικητής της ΕΥΠ τόνισε ότι τα έγγραφα και των δύο κατηγοριών, και ιδίως ο τρόπος σύνταξής τους, επηρεάζονται από το κλίμα της δεκαετίας του ’50, ειδικά στην Ευρώπη και την Ελλάδα. Αναφερόμενος στην Ελλάδα της εποχής, επισήμανε το έντονα πολωτικό μετεμφυλιακό κλίμα, με το ΚΚΕ εκτός νόμου, τον φόβο αποσταθεροποίησης και τον «κομμουνιστικό δάκτυλο» ως βασικό στοιχείο της κυρίαρχης ιδεολογίας. Ειδική μνεία έγινε στην κοινότητα ομοεθνών που ζήτησαν καταφύγιο στις κομμουνιστικές χώρες, στον μεγάλο αριθμό φυλακισμένων και εκτοπισμένων στην Ελλάδα λόγω «κομμουνιστικής ιδεολογίας», στις αντικομμουνιστικές φοβίες και προτεραιότητες του κράτους, και στην έντονη ενασχόληση με την κομμουνιστική παρουσία και «απειλή», παράγοντες που καθόρισαν την οπτική της τότε ΚΥΠ.

«Με αυτό το πρίσμα θα πρέπει να ιδωθεί, όχι μόνο η επιμέρους θεματολογία, αλλά και η φρασεολογία που επιλέγεται», κατέληξε ο κ. Δεμίρης. «Η δημοσίευση τέτοιου είδους υλικού από έναν κρατικό φορέα, με τα χαρακτηριστικά της ΕΥΠ, επιβεβαιώνει, νομίζω, ότι αυτό το κεφάλαιο της ιστορίας μας έχει κλείσει οριστικά και η χώρα και οι υπηρεσίες της μπορούν πια να βλέπουν ψύχραιμα, με καθαρή ματιά, κριτικά και αυτοκριτικά, ακόμα και ιδιαίτερα φορτισμένες κατά το παρελθόν, περιόδους της ιστορίας τους. Εξυπακούεται ότι οι προσπάθειες για εντοπισμό και αποχαρακτηρισμό αρχειακού υλικού, που θα φωτίσει ακόμα περισσότερο την περίοδο αυτή, καθώς και τον ρόλο και τις αντιλήψεις της Υπηρεσίας θα συνεχιστούν».