Νέοι παίκτες εισέρχονται στη διπλωματική σκακιέρα ΗΠΑ-Ιράν εν μέσω κλιμάκωσης
Ανατρέπονται τα παλιά κανάλια επικοινωνίας, με νέα πρόσωπα να διεκδικούν ρόλο-κλειδί στις διαπραγματεύσεις Τεχεράνης-Ουάσιγκτον.
Οι προηγούμενες διπλωματικές προσπάθειες μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης, πριν από τις 28 Φεβρουαρίου, βασίζονταν σε ονόματα όπως ο Στιβ Γουίτκοφ και ο Τζάρεντ Κούσνερ, καθώς και ο Αλί Λαριτζανί, με τη συνδρομή χωρών όπως το Ομάν και το Κατάρ. Αυτοί οι ενδιάμεσοι αποτελούσαν τα γνώριμα κανάλια επικοινωνίας για την ανταλλαγή μηνυμάτων.
Ωστόσο, ο τρέχων πόλεμος, που διαρκεί ήδη έναν μήνα, έχει επιφέρει σοβαρές συνέπειες. Εκτός από την αποδυνάμωση της ιρανικής αντιαεροπορικής άμυνας, τα πλήγματα σε στρατιωτικο-βιομηχανικά συγκροτήματα και την εκτόξευση πυραύλων προς το Ισραήλ και χώρες του Κόλπου, ο πόλεμος έχει διαταράξει τις διεθνείς θαλάσσιες οδούς, οδηγώντας στο κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ. Πέρα από τις στρατιωτικές και οικονομικές επιπτώσεις, έχει ανατρέψει και το υπάρχον διπλωματικό σκηνικό.
Οι πρόσφατες πληροφορίες για νέες επαφές μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης καταδεικνύουν ότι οι Γουίτκοφ και Κούσνερ φαίνεται να παραμερίζονται. Στην Τεχεράνη, θεωρούνται πλέον συνδεδεμένοι με τις διαπραγματεύσεις που οδήγησαν σε στρατιωτική κλιμάκωση. Ο Λαριτζανί, πρώην γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας του Ιράν, μαζί με άλλα υψηλόβαθμα στελέχη, όπως ο ανώτατος ηγέτης Αλί Χαμενεΐ, έχουν ουσιαστικά εξουδετερωθεί από τη διαδικασία. Παράλληλα, το Ομάν και το Κατάρ, που επί χρόνια λειτουργούσαν ως διακριτικοί διαμεσολαβητές, βρίσκονται πλέον εντός της εμβέλειας πιθανών ιρανικών αντιποίνων, γεγονός που περιπλέκει τον ρόλο τους.
Σε αυτό το ρευστό περιβάλλον, νέα πρόσωπα και οντότητες έχουν αναδειχθεί, όπως ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ Τζέι Ντι Βανς, ο πρόεδρος του ιρανικού κοινοβουλίου Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ και το Πακιστάν. Η Τεχεράνη δεν επιθυμεί πλέον συνομιλίες με τους Γουίτκοφ και Κούσνερ, τους οποίους θεωρεί αναξιόπιστους, ούτε με τον υπουργό Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, προτιμώντας τον Βανς.
Από την οπτική της ιρανικής ηγεσίας, ο Βανς διαθέτει ένα κρίσιμο πλεονέκτημα: την απόσταση από τις προηγούμενες διαπραγματεύσεις, οι οποίες, σύμφωνα με την ιρανική άποψη, κατέληξαν σε εξαπάτηση και στρατιωτικά πλήγματα. Ο Αμερικανός αντιπρόεδρος, έχοντας υπηρετήσει ως πεζοναύτης στο Ιράκ, έχει εκφράσει ιστορικά επιφυλάξεις για την αμερικανική στρατιωτική εμπλοκή στη Μέση Ανατολή. Έχει επικρίνει τους αμερικανικούς βομβαρδισμούς κατά των Χούθι και έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι ένας πόλεμος με το Ιράν δεν εξυπηρετεί τα συμφέροντα των ΗΠΑ, χαρακτηρίζοντάς τον «εξαιρετικά δαπανηρό». Αν και έχει στηρίξει δημόσια αποφάσεις Τραμπ, εκφράζει την τάση εντός του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος για σαφώς καθορισμένους στόχους και περιορισμένες επιχειρήσεις.
Η στάση του Βανς τον καθιστά πιο αποδεκτό συνομιλητή για την Τεχεράνη, καθώς θεωρείται ότι θα επιδιώξει μια συμφωνία αμοιβαίων συμβιβασμών. Η εμπλοκή του λειτουργεί επίσης ως ένα «τεστ» για την Ουάσιγκτον. Αν η διπλωματία του αποδώσει, θα λάβει στήριξη, ενώ σε αντίθετη περίπτωση, θα επιβεβαιωθεί η θέση όσων πιστεύουν ότι δεν υπήρχε δυνατότητα συμφωνίας.
Η ανάδειξη του Γκαλιμπάφ αντανακλά τις εσωτερικές δυσκολίες του ιρανικού καθεστώτος. Ο πόλεμος έχει πλήξει τις στρατιωτικές δυνατότητες και τη λειτουργία της ηγεσίας, καθιστώντας τη διαδικασία λήψης αποφάσεων πιο εύθραυστη. Ο Γκαλιμπάφ, πρώην διοικητής των Φρουρών της Επανάστασης και νυν πρόεδρος του κοινοβουλίου, διαθέτει στρατιωτική αξιοπιστία και θεσμική θέση. Θεωρείται ένας από τους λίγους αξιωματούχους ικανούς να αναλάβουν κεντρικό ρόλο σε μια περίοδο ηγετικού κενού.
Η ανάδειξη του Πακιστάν ως μεσολαβητικής δύναμης συνδέεται με άμεσες εθνικές ανάγκες. Τα σύνορα Πακιστάν-Ιράν βρίσκονται σε μια περιοχή με αυτονομιστική δράση, ενώ η χώρα διαχειρίζεται ήδη την παρουσία Αφγανών προσφύγων. Η οικονομία του Πακιστάν εξαρτάται από τις ενεργειακές ροές μέσω των Στενών του Ορμούζ. Διατηρώντας σχέσεις και με τις δύο πλευρές, το Πακιστάν λειτουργεί ως δίαυλος επικοινωνίας. Σε αντίθεση με χώρες του Κόλπου, δεν φιλοξενεί μεγάλες αμερικανικές βάσεις, ενισχύοντας τη διαμεσολαβητική του αξιοπιστία. Ο παρατεταμένος πόλεμος στα δυτικά του σύνορα είναι μια εξέλιξη που δεν μπορεί να αντέξει.
Το ερώτημα που παραμένει είναι αν η συνεργασία αυτών των τριών νέων παραγόντων θα έχει καλύτερο αποτέλεσμα από τους προκατόχους τους.