Η «εργαλειοθήκη» της ενεργειακής κρίσης του 2022: Έτοιμη για χρήση;

Η εμπειρία της ενεργειακής κρίσης του 2022 λειτουργεί σήμερα ως το βασικό «εγχειρίδιο» για το οικονομικό επιτελείο, καθώς η κλιμάκωση της έντασης στη Μέση Ανατολή επαναφέρει στο προσκήνιο το ερώτημα εάν η κυβέρνηση θα χρειαστεί να επαναφέρει την γνωστή «εργαλειοθήκη» στήριξης της οικονομίας. Τότε, η εκτίναξη των τιμών ενέργειας μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία είχε οδηγήσει σε ένα ευρύ πλέγμα παρεμβάσεων για νοικοκυριά και επιχειρήσεις, περιλαμβάνοντας επιδοτήσεις στους λογαριασμούς ρεύματος και φυσικού αερίου, επιδότηση καυσίμων μέσω του Fuel Pass και επιστροφές χρεώσεων ηλεκτρικής ενέργειας μέσω του Power Pass. Σήμερα, η κυβέρνηση αποφεύγει να τοποθετηθεί δημόσια για νέα επιδοματική πολιτική, ωστόσο κυβερνητικά στελέχη παραπέμπουν ολοένα και συχνότερα στο ίδιο μοντέλο παρεμβάσεων, εάν η γεωπολιτική κρίση αποδειχθεί παρατεταμένη και αρχίσει να επηρεάζει τις τιμές της αγοράς.

Το 2022, η «εργαλειοθήκη» δεν ενεργοποιήθηκε αμέσως με την πρώτη άνοδο των τιμών. Η στήριξη ήρθε σταδιακά, όσο γινόταν σαφές ότι η ενεργειακή κρίση δεν ήταν ένα εφήμερο φαινόμενο, αλλά ένα σοκ με διάρκεια. Στις αρχές του 2022, η παράταση των πρώτων μέτρων για νοικοκυριά και επιχειρήσεις κόστιζε ήδη περίπου 400 εκατομμύρια ευρώ. Λίγους μήνες αργότερα, το οικονομικό επιτελείο άφηνε ανοιχτό το ενδεχόμενο συμπληρωματικού προϋπολογισμού ύψους περίπου 2 δισεκατομμυρίων ευρώ για να καλυφθούν νέες ανάγκες από το ενεργειακό κόστος. Στις αρχές Μαΐου, ανακοινώθηκε νέο πακέτο παρεμβάσεων περίπου 3,2 δισεκατομμυρίων ευρώ, ενώ μόνο οι επιδοτήσεις λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος για τον Αύγουστο εκείνης της χρονιάς ξεπέρασαν το 1 δισεκατομμύριο ευρώ. Με άλλα λόγια, η «εργαλειοθήκη» του 2022 δεν ήταν ένα μεμονωμένο μέτρο, αλλά μια αλληλουχία παρεμβάσεων που αυξανόταν αναλόγως της έντασης της κρίσης.

Το συνολικό κόστος της κρατικής αντίδρασης υπογραμμίζει το μέγεθος εκείνης της παρέμβασης. Τα βασικά πακέτα στήριξης προς νοικοκυριά και επιχειρήσεις έφτασαν περίπου τα 6 δισεκατομμύρια ευρώ. Αν προστεθούν οι επιδοτήσεις ενέργειας και οι παρεμβάσεις στην αγορά ηλεκτρισμού, η συνολική δημοσιονομική και οικονομική στήριξη ξεπέρασε τα 10 δισεκατομμύρια ευρώ την περίοδο της ενεργειακής κρίσης. Αυτό το στοιχείο είναι καθοριστικό, καθώς δείχνει ότι η διαχείριση εκείνης της περιόδου δεν περιορίστηκε σε ένα στενό δημοσιονομικό πλαίσιο, αλλά στηρίχθηκε σε διαρκή αναζήτηση πόρων όσο η κρίση παρατεινόταν.

Το πού βρέθηκαν τότε τα χρήματα αποτελεί σήμερα το βασικό σημείο σύγκρισης με τη νέα κρίση. Ένα σημαντικό μέρος προήλθε από τον ίδιο τον κρατικό προϋπολογισμό και από δημοσιονομικά ανοίγματα που δημιουργήθηκαν εντός του έτους. Η κυβέρνηση προχώρησε το 2022 σε συμπληρωματικό προϋπολογισμό για να δημιουργήσει πρόσθετο δημοσιονομικό χώρο, ενώ παράλληλα αξιοποιήθηκαν ανακατανομές δαπανών και η υπεραπόδοση των φορολογικών εσόδων. Με απλά λόγια, η χρηματοδότηση των μέτρων δεν προήλθε από μία μόνο πηγή, αλλά από ένα συνδυασμό δημοσιονομικής ευελιξίας και ταμειακής αντοχής.

Καθοριστικό ρόλο έπαιξε και η έκτακτη φορολόγηση των υπερεσόδων στον ενεργειακό τομέα. Επιβλήθηκε αναδρομικός φόρος στα υπερκέρδη των παραγωγών ηλεκτρικής ενέργειας που δημιουργήθηκαν από την εκτίναξη των τιμών στη χονδρεμπορική αγορά, ενώ παράλληλα εφαρμόστηκε μηχανισμός ανάκτησης εσόδων από την αγορά ηλεκτρισμού μέσω πλαφόν στις αποζημιώσεις των παραγωγών ανά τεχνολογία. Μέσω αυτού του μηχανισμού συγκεντρώθηκαν σημαντικά ποσά που χρηματοδότησαν μέρος των επιδοτήσεων στους λογαριασμούς ρεύματος. Στο τέλος του 2022, προστέθηκε και η έκτακτη φορολόγηση των διυλιστηρίων, ενισχύοντας τον δημοσιονομικό χώρο για μέτρα στήριξης. Η βασική φιλοσοφία εκείνης της περιόδου ήταν σαφής: ένα μέρος του κόστους θα αναλάμβανε ο κρατικός προϋπολογισμός, αλλά ένα άλλο θα προερχόταν από τα υπερέσοδα που δημιούργησε η ίδια η κρίση στον ενεργειακό κλάδο.

Την ίδια στιγμή, καθοριστικός ήταν και ο ρόλος της Ευρώπης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε τότε σημαντική δημοσιονομική ευελιξία μέσω ειδικού πλαισίου κρατικών ενισχύσεων, λόγω του πολέμου στην Ουκρανία. Το πλαίσιο αυτό επέτρεψε στα κράτη-μέλη να κινηθούν πιο επιθετικά με επιδοτήσεις και παρεμβάσεις για τη στήριξη της οικονομίας. Με άλλα λόγια, οι εθνικές πολιτικές στήριξης είχαν και ένα ευρωπαϊκό θεσμικό «δίχτυ ασφαλείας».

Σήμερα, όμως, το περιβάλλον είναι διαφορετικό. Παρότι η ένταση στη Μέση Ανατολή προκαλεί αναταράξεις στις αγορές ενέργειας και στο διεθνές εμπόριο, η κυβέρνηση εκτιμά ότι είναι ακόμη νωρίς για δημοσιονομικές παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας. Το πρώτο βήμα που έχει ήδη ενεργοποιηθεί είναι το πλαφόν στο περιθώριο κέρδους σε καύσιμα και βασικά προϊόντα, με στόχο να περιοριστούν φαινόμενα αισχροκέρδειας και να αποτραπεί η άμεση μετακύλιση των αυξήσεων στους καταναλωτές.

Σύμφωνα με κυβερνητικές εκτιμήσεις, η «εργαλειοθήκη» του 2022 θα εξεταστεί μόνο εάν συντρέξουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις. Η πρώτη αφορά την ένταση της ενεργειακής κρίσης, με το πετρέλαιο να κινείται σταθερά πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι και τις τιμές φυσικού αερίου να επιστρέφουν σε έντονα ανοδική τροχιά. Η δεύτερη αφορά τη διάρκεια της κρίσης, καθώς το οικονομικό επιτελείο θέλει να διαπιστώσει εάν πρόκειται για ένα προσωρινό σοκ ή για μια κατάσταση που θα κρατήσει αρκετές εβδομάδες. Η τρίτη αφορά τη μετάδοση του κόστους στην πραγματική οικονομία, δηλαδή εάν αρχίσουν να εμφανίζονται αυξήσεις σε μεταφορές, τρόφιμα και βασικά αγαθά.

Σε ένα δυσμενές σενάριο, που έχει ήδη εξεταστεί στον μακροοικονομικό σχεδιασμό, μια μεγάλη άνοδος των τιμών ενέργειας θα μπορούσε να επιβραδύνει την ανάπτυξη της οικονομίας και να αυξήσει τον πληθωρισμό, γεγονός που θα ενίσχυε την πίεση για μέτρα στήριξης. Το δύσκολο ερώτημα, όμως, είναι ξανά το ίδιο με εκείνο του 2022: πού θα βρεθούν τα χρήματα. Μέχρι στιγμής, δεν έχει δημιουργηθεί κάποιο νέο ειδικό αποθεματικό για ενεργειακή κρίση, ούτε έχει ανακοινωθεί συμπληρωματικός προϋπολογισμός. Εάν η κρίση κλιμακωθεί, οι πιθανές πηγές χρηματοδότησης θα μπορούσαν να προέλθουν από συνδυασμό ανακατανομών δαπανών, αξιοποίησης υπεραπόδοσης φορολογικών εσόδων, πιθανής ενεργοποίησης συμπληρωματικού προϋπολογισμού, αλλά και νέων παρεμβάσεων φορολόγησης στον ενεργειακό τομέα, εφόσον εμφανιστούν ξανά σημαντικά υπερέσοδα.

Το δεύτερο κρίσιμο ζήτημα είναι η στάση της Ευρώπης. Το σημερινό δημοσιονομικό πλαίσιο είναι πιο αυστηρό από εκείνο της περιόδου της πανδημίας και της ενεργειακής κρίσης. Ωστόσο, προβλέπει τη δυνατότητα προσωρινής απόκλισης από τους στόχους δαπανών σε περίπτωση σοβαρής οικονομικής κρίσης ή μεγάλων γεωπολιτικών εξελίξεων. Εάν η ενεργειακή αναταραχή αποκτήσει ευρωπαϊκή διάσταση, δεν αποκλείεται να ανοίξει ξανά ένα παράθυρο μεγαλύτερης δημοσιονομικής ευελιξίας για μέτρα στήριξης.

Με αυτά τα δεδομένα, η «εργαλειοθήκη» της κρίσης παραμένει διαθέσιμη, αλλά η ενεργοποίησή της δεν θεωρείται δεδομένη. Όπως και το 2022, όλα θα εξαρτηθούν από την ένταση και τη διάρκεια της κρίσης και από το πόσο θα αρχίσει να πιέζει την πραγματική οικονομία και τα νοικοκυριά. Τότε –και μόνο τότε– η κυβέρνηση θα κληθεί να αποφασίσει εάν θα ανοίξει ξανά το συρτάρι των επιδοτήσεων ή εάν θα επιχειρήσει να αντιμετωπίσει την κρίση με πιο περιορισμένες παρεμβάσεις.