Το ανθρώπινο πηγούνι: Μια τυχαία εξέλιξη;
Νέα επιστημονική μελέτη αμφισβητεί την καθιερωμένη αντίληψη για την προέλευση ενός μοναδικού ανθρωπολογικού χαρακτηριστικού.
Μια πρόσφατη μελέτη που δημοσιεύθηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό PLOS One, φέρνει νέα δεδομένα στην κατανόηση της ανθρώπινης εξέλιξης, αμφισβητώντας την καθιερωμένη άποψη ότι το ανθρώπινο πηγούνι αποτελεί μια εξελικτική προσαρμογή με συγκεκριμένη λειτουργία. Σύμφωνα με τους ερευνητές, το εν λόγω χαρακτηριστικό ενδέχεται να μην οφείλεται σε άμεση φυσική επιλογή, αλλά να προέκυψε ως εξελικτικό παραπροϊόν, ως συνέπεια άλλων σημαντικών αλλαγών που συνέβησαν στο ανθρώπινο κρανίο.
Το πηγούνι, η χαρακτηριστική οστέινη προεξοχή της κάτω γνάθου, αποτελεί ένα αποκλειστικό γνώρισμα του είδους Homo sapiens. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι στενότεροι εν ζωή συγγενείς μας, οι χιμπατζήδες, καθώς και εξαφανισμένα ανθρώπινα είδη όπως οι Νεάντερταλ και οι Ντενίσοβαν, δεν διαθέτουν αυτό το χαρακτηριστικό. Η μοναδικότητα του πηγουνιού το καθιστά ένα εξαιρετικά σημαντικό στοιχείο για την αναγνώριση του είδους μας στα αρχαία απολιθώματα.
Η εν λόγω έρευνα διεξήχθη από μια επιστημονική ομάδα υπό την καθοδήγηση της Νορίν φον Κράμον-Τάουμπαντελ, καθηγήτριας και προέδρου του Τμήματος Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μπάφαλο. Όπως εξηγεί η ίδια, «το πηγούνι εξελίχθηκε σε μεγάλο βαθμό τυχαία και όχι μέσω άμεσης επιλογής, αλλά ως εξελικτικό παραπροϊόν που προέκυψε από άμεση επιλογή σε άλλα μέρη του κρανίου».
Οι επιστήμονες άντλησαν έμπνευση από την έννοια του «spandrel», όρος που αρχικά εισήχθη από τον παλαιοντολόγο Στίβεν Τζέι Γκουλντ. Στο πλαίσιο της εξελικτικής βιολογίας, ο όρος αυτός χρησιμοποιείται για να περιγράψει χαρακτηριστικά που δεν αναπτύχθηκαν για κάποιον συγκεκριμένο σκοπό, αλλά προέκυψαν ως αναπόφευκτη συνέπεια άλλων δομικών τροποποιήσεων. Κατά συνέπεια, σύμφωνα με τη μελέτη, το πηγούνι πιθανότατα δεν διαμορφώθηκε για να ενισχύει τη λειτουργία της γνάθου ή για να απορροφά τις δυνάμεις κατά τη μάσηση, όπως παλαιότερες θεωρίες υποστήριζαν.
Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι η ομάδα δεν είναι η πρώτη που εκφράζει την υπόθεση ότι το πηγούνι αποτελεί εξελικτικό παραπροϊόν. Ωστόσο, σε αντίθεση με προηγούμενες μελέτες που θεωρούσαν δεδομένη την επίδραση της φυσικής επιλογής στη διαμόρφωση της κάτω γνάθου, οι ερευνητές εξέτασαν τη «μηδενική υπόθεση» της ουδετερότητας. Μέσω της συγκριτικής ανάλυσης των κρανιακών χαρακτηριστικών ανθρώπων και πιθήκων, προσπάθησαν να διαπιστώσουν εάν οι αλλαγές στην περιοχή του πηγουνιού μπορούν να αποδοθούν σε τυχαίες εξελικτικές μεταβολές.
Τα αποτελέσματα της έρευνας υπέδειξαν ότι, παρότι υπάρχουν ενδείξεις άμεσης επιλογής σε συγκεκριμένα σημεία του ανθρώπινου κρανίου, τα χαρακτηριστικά που σχετίζονται άμεσα με την περιοχή του πηγουνιού παρουσιάζουν μεγαλύτερη αντιστοιχία με το μοντέλο του εξελικτικού παραπροϊόντος. Η φον Κράμον-Τάουμπαντελ επισημαίνει ότι οι μεταβολές που καταγράφηκαν μετά τον τελευταίο κοινό πρόγονο ανθρώπων και χιμπατζήδων δεν φαίνεται να οφείλονται σε φυσική επιλογή που στόχευε το ίδιο το πηγούνι, αλλά σε επιλογή άλλων τμημάτων της γνάθου και του κρανίου.
Συνολικά, η μελέτη υπογραμμίζει τη θεμελιώδη σημασία της αξιολόγησης των μορφολογικών χαρακτηριστικών στο ευρύτερο πλαίσιο της συνολικής εξέλιξης του οργανισμού, και όχι ως μεμονωμένων, αποσπασμένων προσαρμογών.