Η Ευρώπη σε αχαρτογράφητα νερά: Προς «δημιουργική» καταστροφή κανόνων;

Η επικείμενη συνάντηση του ευρωπαϊκού συστήματος ασφάλειας αυτό το Σαββατοκύριακο στη Γερμανία, στο πλαίσιο της Διάσκεψης Ασφαλείας του Μονάχου (Munich Security Conference), λαμβάνει χώρα σε ένα κλίμα προαναγγελθέντος «δημιουργικής» καταστροφής των παγκόσμιων κανόνων. Οι διοργανωτές έχουν ήδη προειδοποιήσει για μια νέα εποχή, την οποία, σύμφωνα με το κείμενο, επιχειρεί να οικοδομήσει ο πρόεδρος των ΗΠΑ πάνω σε ευρωπαϊκά «χαλάσματα» εδώ και έναν χρόνο.

Παρόλο που αυτή η εξέλιξη παρουσιάζεται ως ευκαιρία, παραμένει ασαφές πόσο παραγωγική θα αποδειχθεί η φετινή διάσκεψη. Η σκόνη από τις έντονες αντιπαραθέσεις του περασμένου έτους, όταν ανώτεροι Αμερικανοί αξιωματούχοι είχαν «σφυροκοπήσει» το Μόναχο, δεν έχει ακόμα κατακαθίσει. Αντιθέτως, έχει καλυφθεί από ένα σύννεφο αβεβαιότητας, καθώς τα εύθραυστα θεμέλια της Pax Americana, της δυτικής ειρήνης μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, βρίσκονται πλέον υπό αμφισβήτηση.

Πριν από έναν χρόνο, ο τότε αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Βανς, είχε αιφνιδιάσει το ακροατήριο με σφοδρή επίθεση κατά των ευρωπαϊκών φιλελεύθερων δημοκρατιών, κατηγορώντας τες για περιορισμό της ελευθερίας του λόγου και δημοκρατική οπισθοδρόμηση. Σήμερα, αυτή η αντισυμβατική οπτική έχει μετατραπεί σε επίσημη πολιτική, αποτυπωμένη ρητά στις στρατηγικές εθνικής ασφάλειας και άμυνας του Λευκού Οίκου και του Πενταγώνου. Ο υπουργός Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο, δεν αφήνει περιθώρια για εκπλήξεις, έχοντας προηγουμένως επισκεφθεί δύο πρωθυπουργούς που διάκεινται θετικά προς τον Τραμπ, τον Σλοβάκο Φίτσο και τον δοκιμαζόμενο Ούγγρο Όρμπαν.

Η Ευρώπη φαίνεται να έχει κατανοήσει την κατάσταση, ωστόσο, είναι άγνωστο αν είναι προετοιμασμένη για το τι την περιμένει. Θα μπορούσε εύκολα κανείς να παραβλέψει την εβδομάδα πολιτικής τρικυμίας που προκλήθηκε από την επίθεση του Τραμπ κατά της δανικής κυριαρχίας, η οποία οδήγησε συμμάχους του ΝΑΤΟ να στείλουν στρατεύματα στη Γροιλανδία ως επίδειξη ενότητας.

Ωστόσο, τα διδάγματα από αυτά τα επεισόδια είναι διπλά. Πρώτον, ο Τραμπ συχνά εκφράζει δηλώσεις που ακούγονται εντυπωσιακές, προκειμένου να διερευνήσει τα όρια, και όχι απαραίτητα ως αποτέλεσμα λεπτομερούς σχεδιασμού. Οι αναρτήσεις του στο Truth Social μπορεί να σηματοδοτούν την κορύφωση μηνών στρατιωτικού σχεδιασμού ή να εκτονώνουν κρίσεις που ο ίδιος έχει δημιουργήσει. Η «έξοδος» που του προσέφερε ο Γενικός Γραμματέας του ΝΑΤΟ για το ζήτημα της Γροιλανδίας, ας πούμε, μετέθεσε τη συζήτηση από απειλές σε διαπραγματεύσεις.

Δεύτερον, όταν ο Τραμπ έρχεται αντιμέτωπος με συμμάχους, δεν δείχνει να απολαμβάνει να γίνεται αντιπαθής. Η απειλή για τη Γροιλανδία εξαφανίστηκε γρήγορα, ενώ έφτασε κοντά στην απολογία προς τους Βρετανούς στρατιώτες, μετά τον υπαινιγμό ότι δεν πολέμησαν στην πρώτη γραμμή στο Αφγανιστάν, όπου το Ηνωμένο Βασίλειο είχε υποστεί σημαντικές απώλειες.

Η πρόκληση για την Ευρώπη είναι δεδομένη: να μετασχηματιστεί επαρκώς, ώστε να διασφαλίσει την ασφάλειά της σε έναν κόσμο όπου η παλιά τάξη έχει ραγίσει, αλλά ταυτόχρονα να μην αποτρέψει έναν πιο σταθερό διάδοχο του Τραμπ. Ένας Ευρωπαίος διπλωμάτης περιέγραψε το κλίμα εν όψει του Μονάχου ως «προσεκτική αυτοπεποίθηση ότι πατήσαμε στα πόδια μας, με μια αίσθηση δέους για το έργο που έρχεται».

Μέχρι τις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ απομένουν εννέα μήνες, οι οποίες ενδέχεται να περιορίσουν τον πρόεδρο και να δώσουν το έναυσμα για τη διεκδίκηση της διαδοχής από τον Βανς. Πρακτικά, οι αλλαγές είναι έως τώρα περιορισμένες. Δεν έχει παρατηρηθεί μαζική αποχώρηση αμερικανικών στρατευμάτων από την Ευρώπη, ούτε διακοπή ανταλλαγής πληροφοριών με το Κίεβο, ούτε ριζική μεταβολή στο πυρηνικό δόγμα της Ουάσιγκτον. Αντιθέτως, οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις έχουν δεσμευθεί, έστω και με επιφυλάξεις, για αμυντικές δαπάνες 5% του ΑΕΠ έως το 2035.

Με έναν βασικό σύμμαχο απρόβλεπτο αλλά αναντικατάστατο, η ευρωπαϊκή τακτική θυμίζει όλο και περισσότερο εκείνη του Ουκρανού προέδρου, Ζελένσκι: διατήρηση «κόκκινων γραμμών», αποφυγή δημόσιων εκρήξεων και διαρκής ευγνωμοσύνη για την αμερικανική στήριξη. Πρόκειται για στρατηγική επιβίωσης, όχι ευημερίας.

Η ευρύτερη απειλή αφορά στη διάβρωση της δημόσιας ευπρέπειας και την άνοδο της άκρας Δεξιάς. Η Λε Πεν, το Reform UK και η Εναλλακτική για την Γερμανία δοκιμάζουν τη σταθερότητα της Γαλλίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Γερμανίας. Ωστόσο, ακόμη και η ευρωπαϊκή άκρα Δεξιά έδειξε τα όρια της φιλοτραμπικής της στάσης στο επεισόδιο της Γροιλανδίας.