Ιράν: Η πορεία προς την ανατροπή του καθεστώτος και τα σενάρια εξωτερικής παρέμβασης

Το ενδεχόμενο ανατροπής του θεοκρατικού καθεστώτος του Ιράν επανέρχεται στο προσκήνιο, καθώς η χώρα βιώνει ένα νέο κύμα μαζικών διαδηλώσεων, με βαρύ απολογισμό θυμάτων, ενώ παράλληλα υπάρχουν σενάρια στρατιωτικής επέμβασης από τις Ηνωμένες Πολιτείες, ιδίως υπό την προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ. Η ιστορία των τελευταίων 17 ετών, όπως αναλύεται, δείχνει ότι το Ιράν έχει βρεθεί αντιμέτωπο με παρόμοιες κρίσεις, χωρίς όμως να φτάσει κοντά στην κατάρρευση του καθεστώτος.

Κάθε φορά που ξεσπούν μαζικές κινητοποιήσεις, τίθενται τα ίδια κρίσιμα ερωτήματα: τι θα χρειαζόταν για την ανατροπή της Ισλαμικής Δημοκρατίας και πότε θα μπορούσε να διαπιστωθεί ένα καθοριστικό σημείο καμπής. Για να βρεθεί το καθεστώς σε άμεσο κίνδυνο, θα απαιτείτο μια μαζική και ουσιαστική μεταστροφή των δυνάμεων ασφαλείας, με μεγάλα τμήματα του μηχανισμού καταστολής να αποστασιοποιούνται από την ηγεσία και να συντάσσονται με τους διαδηλωτές. Μέχρι στιγμής, κάτι τέτοιο δεν έχει συμβεί, καθιστώντας πρόωρη την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων σχετικά με το κατά πόσο ο ιστός του καθεστωτικού μηχανισμού έχει διαβρωθεί από την οργή του λαού.

Το Ιράν διαθέτει έναν από τους πιο βαθιά ριζωμένους και αποτελεσματικούς μηχανισμούς ασφαλείας διεθνώς. Αυτός ο μηχανισμός περιλαμβάνει εκτεταμένα δίκτυα πληροφοριοδοτών, παρακολούθηση επικοινωνιών, έλεγχο διαδικτυακού περιεχομένου και τον πολυάριθμο παραστρατιωτικό μηχανισμό Basij, που αποστολή του είναι η διαφύλαξη του καθεστώτος και των θεοκρατικών του αξιών. Έχει αποδειχθεί ικανός να καταστέλλει βίαια κάθε προηγούμενο κύμα διαμαρτυρίας, μέσω μαζικών συλλήψεων και, σύμφωνα με διεθνείς οργανώσεις, βασανιστηρίων, τα οποία λειτουργούν αποτρεπτικά. Η στρατηγική αυτή, γνωστή ως «αποτροπή μέσω φόβου», έχει αποδώσει για το καθεστώς, παρά το κοινωνικό και διεθνές κόστος.

Σε αυτό το πλαίσιο, τα σενάρια εξωτερικής στρατιωτικής παρέμβασης προσθέτουν έναν ακόμη απρόβλεπτο παράγοντα. Ο Ντόναλντ Τραμπ έχει στη διάθεσή του μια γκάμα στρατιωτικών επιλογών για ενδεχόμενη αμερικανική επέμβαση, με την Τεχεράνη να έχει δηλώσει ότι θα απαντήσει σε περίπτωση επίθεσης. Υπάρχει προηγούμενο, όπως ο σύντομος πόλεμος μεταξύ Ισραήλ και Ιράν τον Ιούνιο του περασμένου έτους, όπου η αμερικανική αεροπορία παρενέβη πλήττοντας ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις. Εάν εγκριθούν νέες αμερικανικές επιθέσεις, εκτιμάται ότι θα στοχεύσουν στον πυρήνα του μηχανισμού ασφαλείας: το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), τις δυνάμεις Basij, και σε ακραίο σενάριο, ακόμη και τον ανώτατο ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.

Ωστόσο, αναλυτές προειδοποιούν ότι μια τέτοια στρατηγική εγκυμονεί κινδύνους. Το καθεστώς έχει ήδη παρουσιάσει τους διαδηλωτές ως «τρομοκράτες που προσπαθούν να ευχαριστήσουν τον Ντόναλντ Τραμπ». Μια αμερικανική αεροπορική επιδρομή με απώλειες αμάχων θα μπορούσε, υπό προϋποθέσεις, να ενισχύσει αυτό το αφήγημα και να συσπειρώσει την κοινωνία γύρω από την ηγεσία.

Παρά τις απώλειες ισχύος, το Ιράν διατηρεί μέσα αντίδρασης, όπως βαλλιστικούς πυραύλους και συμμαχικές δυνάμεις, ενώ θα μπορούσε να πλήξει τη διεθνή ναυσιπλοΐα, ακόμη και με ναρκοθέτηση των Στενών του Ορμούζ. Ωστόσο, η θέση της Τεχεράνης είναι αισθητά ασθενέστερη σε σύγκριση με πριν από ενάμιση χρόνο, έχοντας χάσει τον βασικό του σύμμαχο στη Συρία και δεχόμενο επιθέσεις από το Ισραήλ. Το κατά πόσο η συνδυασμένη πίεση εσωτερικής εξέγερσης και εξωτερικής απειλής θα οδηγήσει σε ανατροπή του καθεστώτος παραμένει ανοιχτό ερώτημα.

Εν τω μεταξύ, επίσημα ιρανικά ΜΜΕ αναφέρουν θανάτους δεκάδων μελών των δυνάμεων ασφαλείας από την αρχή των διαδηλώσεων, την 28η Δεκεμβρίου. Αντίθετα, οργανώσεις προάσπισης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με έδρα το εξωτερικό, κάνουν λόγο για εκατοντάδες ή και χιλιάδες νεκρούς διαδηλωτές. Η ΜΚΟ Iran Human Rights (IHR) ανέφερε τουλάχιστον 192 επιβεβαιωμένους θανάτους διαδηλωτών, με προειδοποίηση ότι ο απολογισμός θα μπορούσε να είναι πολύ μεγαλύτερος, κάνοντας λόγο για «σφαγή» και περισσότερες από 2.600 συλλήψεις. Η οργάνωση HRANA, με έδρα τις ΗΠΑ, επαλήθευσε 554 θανάτους (496 διαδηλωτών και 48 μελών των δυνάμεων ασφαλείας), και 10.681 συλλήψεις. Οι Μουτζαχεντίν του Λαού, απαγορευμένη οργάνωση στο Ιράν, αναφέρουν, σύμφωνα με πηγές, περισσότερους από 3.000 νεκρούς.