Ο κίνδυνος της «Μεγάλης Πράσινης Ζώνης»: Πώς η αναδάσωση στην Κίνα δημιούργησε πρόβλημα υδάτινης ισορροπίας
Ενώ αρχικά φάνηκε επιτυχημένο, το τεράστιο πρόγραμμα της Κίνας για την καταπολέμηση της ερημοποίησης εγκυμονεί κινδύνους για τους υδάτινους πόρους.
Για δεκαετίες, η βόρεια Κίνα αντιμετωπίζει τη διαρκή απειλή της ερημοποίησης, καθώς η έρημος Γκόμπι επεκτείνεται απειλώντας πόλεις, αγροτικές εκτάσεις και ζωτικής σημασίας μεταφορικές αρτηρίες. Σε μια προσπάθεια αντιμετώπισης του φαινομένου, το Πεκίνο ξεκίνησε ένα από τα μεγαλύτερα προγράμματα αναδάσωσης στην ιστορία, δημιουργώντας τη λεγόμενη «Μεγάλη Πράσινη Ζώνη της Κίνας». Στόχος του τεράστιου αυτού δασικού τόξου ήταν η συγκράτηση της άμμου και, παράλληλα, η μείωση του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα.
Τα αρχικά αποτελέσματα του προγράμματος φάνηκαν εντυπωσιακά. Δορυφορικές εικόνες και επίσημες εκθέσεις κατέγραφαν επιβράδυνση της εξάπλωσης της ερήμου σε πολλά μέτωπα, ενώ περιοχές που προηγουμένως ήταν άγονες άρχισαν να πρασινίζουν. Η Κίνα παρουσίασε το εγχείρημα ως ένα μοντέλο για την καταπολέμηση της ερημοποίησης και της κλιματικής αλλαγής.
Ωστόσο, επιστημονικές αναλύσεις αποκάλυψαν μια πιο σύνθετη εικόνα. Σε πολλές περιοχές, φυτεύτηκαν ταχέως αναπτυσσόμενα, μη γηγενή είδη, επιλεγμένα κυρίως για την ταχύτητα κάλυψης μεγάλων εκτάσεων και όχι για την προσαρμογή τους στο τοπικό οικοσύστημα. Αυτά τα δέντρα αποδείχθηκαν ιδιαίτερα υδροβόρα, απορροφώντας μεγάλες ποσότητες νερού από το έδαφος και τους υπόγειους υδροφορείς μέσω της εξατμισοδιαπνοής, και επιστρέφοντάς το στην ατμόσφαιρα.
Το αποτέλεσμα ήταν το νέο δάσος να ανταγωνίζεται άμεσα τη γεωργία και τις ανθρώπινες ανάγκες για το ίδιο, περιορισμένο αγαθό: το νερό. Σύμφωνα με μελέτες που δημοσιεύθηκαν σε επιστημονικά περιοδικά, όπως το Earth’s Future, την περίοδο 2001–2020, περιοχές της ανατολικής και βορειοδυτικής Κίνας παρουσίασαν μείωση των διαθέσιμων γλυκών υδάτων, ενώ άλλες, όπως το Θιβετιανό Οροπέδιο, εμφάνισαν αύξηση. Η μαζική αναδάσωση, πέραν της αλλαγής του τοπίου, επενέβη στον υδρολογικό κύκλο, ανακατανέμοντας το νερό.
Τα δέντρα, με το βαθύ ριζικό τους σύστημα, αντλούν νερό από χαμηλότερα στρώματα του εδάφους, το διοχετεύουν στην ατμόσφαιρα και συμβάλλουν στη μετατόπιση των βροχοπτώσεων. Ένα απροσδόκητο παράδοξο προέκυψε: το δάσος συγκράτησε την έρημο, αλλά ταυτόχρονα αποξήρανε εδάφη και υδροφορείς από τους οποίους εξαρτώνταν οι τοπικές κοινωνίες.
Στον αντίποδα, η «Μεγάλη Πράσινη Ζώνη της Αφρικής» επανασχεδιάστηκε με διαφορετική φιλοσοφία. Αντί για εκτεταμένες μονοκαλλιέργειες, υιοθετήθηκαν μωσαϊκά αποκατάστασης, προσαρμοσμένα είδη και δόθηκε κεντρικός ρόλος στις τοπικές κοινότητες, με στόχο την ταυτόχρονη ανάκτηση εδαφών, υδάτων και εισοδήματος.
Η σύγκριση των δύο εγχειρημάτων υπογραμμίζει ότι η αναδάσωση δεν είναι απλώς μια διαδικασία «φύτευσης δέντρων». Το κινεζικό παράδειγμα καταδεικνύει ότι ένα δάσος χωρίς σωστό σχεδιασμό μπορεί να επιδεινώσει την κρίση νερού. Το συμπέρασμα είναι σαφές: δεν αρκεί να γεμίσει ο χάρτης με πράσινο, αν αυτό το πράσινο διαταράσσει την υδατική ισορροπία μιας ολόκληρης περιοχής.