Η γρίπη των πτηνών και ο αφανισμός των αργυροπελεκάνων στη Μικρή Πρέσπα: Τι αποκαλύπτει η νέα έρευνα

Τρία χρόνια αφότου η γρίπη των πτηνών εξάλειψε το 60% της μεγαλύτερης παγκοσμίως αποικίας αργυροπελεκάνων στη λίμνη Μικρή Πρέσπα, επιστήμονες έχουν καταλήξει σε πολύτιμα πρώτα συμπεράσματα σχετικά με την επιζωοτία που προκάλεσε τον θάνατο περισσότερων από 2300 πουλιών σε υγρότοπους της Ελλάδας. Η έρευνα αποκαλύπτει ότι οι αργυροπελεκάνοι προσβλήθηκαν από τον ιό μέσω της επαφής με απεκκρίσεις άλλων, ασυμπτωματικών, προσβεβλημένων πουλιών, όπως χήνες και πάπιες. Παραδόξως, οι ροδοπελεκάνοι παρέμειναν ανεπηρέαστοι. Ενώ ο ιός ανιχνεύτηκε ξανά σε αργυροπελεκάνους μετά το 2022, οι απώλειες ήταν πολύ μικρότερες, ωστόσο οι επιστήμονες παραμένουν σε εγρήγορση για πιθανό νέο, πιο νοσηρό στέλεχος.

Την άνοιξη του 2022, οι πληθυσμοί του αργυροπελεκάνου *Pelecanus crispus* στη Νοτιοανατολική Ευρώπη υπέστησαν ένα σοβαρό πλήγμα από την επιζωοτία του ιού της γρίπης των πτηνών υψηλής παθογονικότητας. Σχεδόν το 40% του αναπαραγωγικού πληθυσμού της ΝΑ Ευρώπης, που αντιστοιχεί στο 10% του παγκόσμιου πληθυσμού του είδους, χάθηκε. Στην Ελλάδα, καταγράφηκαν σχεδόν 2300 θάνατοι αργυροπελεκάνων, ενώ επιπλέον 190 θάνατοι αναφέρθηκαν σε Αλβανία, Μαυροβούνιο και Ρουμανία. Η πλέον σημαντική αναπαραγωγική αποικία του είδους, στη λίμνη Μικρή Πρέσπα, υπέστη συντριπτικές απώλειες. Από τον Φεβρουάριο έως τον Απρίλιο του 2022, ο ιός προκάλεσε τον θάνατο περίπου 1800 αργυροπελεκάνων στην Πρέσπα, δηλαδή σχεδόν το 60% της αποικίας. Αυτή η επιζωοτία αποτέλεσε τη χειρότερη καταγεγραμμένη οικολογική καταστροφή για την άγρια ζωή της χώρας. Σημειώνεται ότι οι δυτικές παράκτιες αποικίες, στον Αμβρακικό κόλπο και στις λιμνοθάλασσες του Μεσολογγίου, δεν επλήγησαν, ενώ οι τέσσερις ανατολικές αποικίες, στη Μικρή Πρέσπα, τη λίμνη Κερκίνη, τη λίμνη Χειμαδίτιδα και τον ταμιευτήρα Κάρλας, παρουσίασαν ποικίλες απώλειες, με τη Μικρή Πρέσπα να καταγράφει τις περισσότερες.

«Η μη προσβολή των πληθυσμών του Αμβρακικού και του Μεσολογγίου ενδέχεται να σχετίζεται με τις υψηλότερες θερμοκρασίες στη ΝΔ Ελλάδα, καθώς και με την αλατότητα των λιμνοθαλασσών, που μειώνουν την ενεργότητα του ιού σε σύγκριση με το γλυκό νερό», εξηγεί η Όλγα Αλεξάνδρου, δασολόγος-ορνιθολόγος και μέλος του τομέα έρευνας της Εταιρίας Προστασίας Πρεσπών. «Επιπλέον, η έρευνα του 2023 έδειξε νεοσσούς με αντισώματα έναντι του ιού, υποδηλώνοντας ότι κάποια πουλιά επέζησαν το 2022 και μετέδωσαν αντισώματα στους απογόνους τους».

Σημαντική ένδειξη της επιβίωσης ορισμένων πουλιών από τη γρίπη των πτηνών είναι ο θολός κερατοειδής χιτώνας τους, εύρημα που σχετίζεται με πτηνά που έχουν νοσήσει και αναρρώσει. Οι ροδοπελεκάνοι, παρά το γεγονός ότι φώλιαζαν δίπλα στα θύματα, δεν προσβλήθηκαν καθόλου από τον ιό.

«Ο ιός πιθανώς έφτασε στην Πρέσπα μέσω πουλιών που διαχειμάζουν από βόρειες χώρες. Βρήκε γόνιμο έδαφος στην ψυχρή περιοχή, όπου ο ιός είναι πιο ενεργός σε χαμηλές θερμοκρασίες. Τον μετέφεραν πιθανώς πάπιες και χήνες, οι οποίες όμως δεν νοσούν», αναφέρει η κ. Αλεξάνδρου. Αξίζει να σημειωθεί ότι, λίγο πριν την εμφάνιση της νόσου, η Μικρή Πρέσπα κατέγραψε τριπλάσιο αριθμό διαχειμαζόντων υδρόβιων πουλιών σε σύγκριση με προηγούμενα έτη. Πολλά από αυτά τα είδη χρησιμοποιούν τις νησίδες φωλιάσματος των πελεκάνων για κουρνίασμα και ξεκούραση. Κατά την περίοδο των μεσοχειμωνιάτικων μετρήσεων, οι περισσότεροι αργυροπελεκάνοι δεν είχαν ακόμη αφιχθεί, επιτρέποντας σε πάπιες, χήνες, κύκνους και άλλα πουλιά να χρησιμοποιούν εκτενώς αυτές τις ασφαλείς θέσεις, αφήνοντας μεγάλο όγκο περιττωμάτων, μέσω των οποίων πιθανώς μολύνθηκαν οι αργυροπελεκάνοι.

Σύμφωνα με την κ. Αλεξάνδρου, η έρευνα εγείρει περισσότερα ερωτήματα από όσα απαντά, καθώς πολλά θέματα σχετικά με τη γρίπη των πτηνών στην άγρια ζωή παραμένουν αδιευκρίνιστα. «Για έναν ιό που εμφανίστηκε το 2022 και στη συνέχεια μεταλλάσσεται, δεν γνωρίζουμε αν η μείωση της θνησιμότητας οφείλεται σε μικρότερη νοσηρότητα ή σε ανάπτυξη ανοσίας από τα πουλιά. Υπάρχουν πολλά θολά σημεία, και είναι αποθαρρυντικό ότι δεν διεξάγεται σχετική έρευνα στη χώρα μας, ειδικά όταν παρατηρούνται τεράστιες απώλειες άγριας ζωής παγκοσμίως και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει κατατάξει τον ιό της γρίπης των πτηνών σε υψηλή προτεραιότητα για την ανθρώπινη υγεία».

Οι επιστήμονες παραμένουν σε επιφυλακή, καθώς ο ιός έχει ήδη πλήξει τη δυτική Ευρώπη φέτος, προκαλώντας τον θάνατο άνω των 80.000 γερανών και άλλων άγριων πουλιών. Παρόλο που δεν έχει εμφανιστεί ακόμα στην Ελλάδα, η κ. Αλεξάνδρου τονίζει ότι τίποτα δεν μπορεί να αποκλειστεί, καθώς το φετινό στέλεχος ενδέχεται να παρουσιάζει αυξημένη νοσηρότητα.

Όσον αφορά την αποικία αργυροπελεκάνων της Πρέσπας, η εκτίμηση είναι ότι ο πληθυσμός θα χρειαστεί δεκαετίες για να ανακάμψει. Τα πουλιά αυτά ωριμάζουν σε αναπαραγωγική ηλικία στα 3-4 τους χρόνια και γεννούν μόνο έναν νεοσσό ετησίως. «Σε μεγαλόσωμα πτηνά με τέτοια χαρακτηριστικά, μετά από ένα τόσο σημαντικό πλήγμα, η ανάκαμψη του πληθυσμού απαιτεί δεκαετίες. Επιπλέον, πέρυσι, η πρωτοφανής ξηρασία επέτρεψε σε τσακάλια και άλλα ζώα να προσεγγίσουν τις νησίδες όπου υπήρχαν φωλιές, σκοτώνοντας εκατοντάδες νεοσσούς πελεκάνων. Σε αυτό το αβέβαιο περιβάλλον, δεν είμαστε σίγουροι πότε η Πρέσπα θα φτάσει ξανά στα επίπεδα του 2022, με τα 1400 ζεύγη αργυροπελεκάνων».