Κλιματική αλλαγή: Ο παράγοντας που επιταχύνει την εξάπλωση των κουνουπιών και των ιών

Η κλιματική αλλαγή, με την υπερθέρμανση του πλανήτη ως βασική συνέπειά της, έχει μετατρέψει τις ήπιες θερμοκρασίες, τους σύντομους χειμώνες και τις έντονες βροχοπτώσεις σε ιδανικές συνθήκες για την ανεξέλεγκτη αύξηση των πληθυσμών των κουνουπιών. Αυτά τα ενοχλητικά έντομα, που κάποτε θεωρούνταν χαρακτηριστικό του καλοκαιριού, πλέον εμφανίζονται σε μέρη που παλαιότερα ήταν ανέγγιχτα, όπως η Ισλανδία, όπου η πρώτη καταγραφή του είδους Culiseta annulata έγινε στα τέλη Οκτωβρίου.

Ο δρ Αντώνιος Μιχαηλάκης, ερευνητής στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του ΕΟΔΥ, εξηγεί ότι τα έντομα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στις αλλαγές της θερμοκρασίας, κάτι που αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την επιβίωσή τους. «Δεν είναι τυχαίο το στερεότυπο ότι τα έντομα εμφανίζονται το καλοκαίρι και εξαφανίζονται τον χειμώνα. Μπορούν να ανιχνεύσουν πολύ εύκολα τις μικρές μεταβολές, ακόμα και σε μικροκλίματα», αναφέρει.

Ο βιολογικός κύκλος των κουνουπιών είναι άμεσα εξαρτώμενος από τη θερμοκρασία. Ωστόσο, οι ερευνητές παρατηρούν ότι οι συνθήκες που δημιουργεί η κλιματική αλλαγή είναι εξαιρετικά φιλικές για αυτά τα έντομα, ακόμα και σε περιοχές που παλαιότερα δεν ήταν. «Ξαφνικά βρίσκουμε ένα νέο περιβάλλον φιλικό γι’ αυτά. Σε περιοχές όπου ήδη υπήρχαν, η θερμοκρασιακή αλλαγή μπορεί να αυξήσει τον πληθυσμό τους πάρα πολύ», τονίζει ο κ. Μιχαηλάκης. Η συνύπαρξη έντονων βροχοπτώσεων και υψηλών θερμοκρασιών, άνω των 30 βαθμών Κελσίου, δημιουργεί ιδανικές συνθήκες για τη ραγδαία αύξηση των πληθυσμών τους, οδηγώντας τη Μεσόγειο προς μια δωδεκάμηνη δραστηριότητα των εντόμων, γεγονός που εγείρει ανησυχίες για την πιθανότητα μετάδοσης ασθενειών.

Η παρατεταμένη παρουσία των κουνουπιών σε χώρες όπως η Ελλάδα οφείλεται στους ήπιους χειμώνες. Σε περιοχές όπου οι θερμοκρασίες παραμένουν υψηλές, η δραστηριότητα των κουνουπιών δεν διακόπτεται, αλλά παρατείνεται. Το μικροκλίμα των σπιτιών, που διατηρεί ευνοϊκές θερμοκρασίες, επιτρέπει στα έντομα να ολοκληρώνουν τον κύκλο τους, αντί να εισέρχονται σε φάση διαχείμασης. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, το κοινό κουνούπι (Culex pipiens), κύριος φορέας του ιού του Δυτικού Νείλου στην Ευρώπη, να παραμένει δραστήριο σχεδόν όλο το έτος. Ακόμη και σε περιόδους με χιονοπτώσεις, οι θερμοκρασίες στην Αττική παρέμεναν πάνω από τους πέντε βαθμούς Κελσίου, επιτρέποντας στο Culex pipiens να παραμένει ενεργό.

Οι επιστήμονες ανησυχούν όχι μόνο για την προσαρμογή των κουνουπιών, αλλά και για την προσαρμογή των ιών που μεταδίδουν. Έρευνες έχουν δείξει ότι ο ιός του Δυτικού Νείλου έχει καταγραφεί σε κουνούπια ακόμα και κατά τους χειμερινούς μήνες. Αυτό υποδηλώνει ότι και ο ιός προσαρμόζεται στους ήπιους χειμώνες, αλλάζοντας τα επιχειρησιακά δεδομένα. Η πιθανότητα μετάδοσης του ιού στον άνθρωπο νωρίτερα από τους συνηθισμένους μήνες, δημιουργεί ανησυχίες, ιδίως καθώς ο ιός μπορεί να μεταδοθεί και μέσω μετάγγισης αίματος, επηρεάζοντας τα συστήματα αιμοδοσίας.

Εκτός από το Culex pipiens, το Ασιατικό κουνούπι τίγρης (Aedes albopictus) έχει εγκατασταθεί στην Ελλάδα, δραστηριοποιείται την ημέρα και είναι δυνητικός φορέας των ιών Chikungunya, Dengue και Zika. Παρόλο που η αυτόχθονη μετάδοση αυτών των ασθενειών είναι σπάνια, ο κίνδυνος υπάρχει, ειδικά αν μολυσμένα άτομα εισάγουν τον ιό στη χώρα. Η δραστηριότητα του κουνουπιού τίγρη, που παλαιότερα περιοριζόταν από την άνοιξη έως τις αρχές του χειμώνα, έχει πλέον επεκταθεί, με την παρουσία αυγών ακόμη και κατά τη διάρκεια του χειμώνα, δείχνοντας την ισχυρή του προσαρμογή στις νέες κλιματικές συνθήκες.