Ο ασυνήθιστος τίτλος του βασιλιά της Ισπανίας και η σύνδεσή του με την Υπάτη Φθιώτιδας

Είναι μια παραξενιά που συναντά κανείς είτε κοιτάζοντας τις επίσημες σφραγίδες του ισπανικού κράτους, είτε ξεφυλλίζοντας τα γενεαλογικά δέντρα των Βουρβόνων: δίπλα στους τίτλους του βασιλιά της Καστίλης και της Αραγονίας, ο βασιλιάς της Ισπανίας εμφανίζεται και ως Duque de Neopatria, δηλαδή Δούκας των Νέων Πατρών. Αυτός ο τίτλος, που ενδεχομένως να προκαλέσει σύγχυση, δεν αφορά κάποια περιοχή της Ιβηρικής, αλλά την Υπάτη Φθιώτιδας. Η ονομασία της, κατά τον Μεσαίωνα, ήταν Νέαι Πάτραι, για να διακρίνεται από την αρχαία Πάτρα της Αχαΐας.

Η αφετηρία αυτής της ιστορικής σύνδεσης χάνεται στα βάθη του 1311, όταν η Καταλανική Εταιρεία (Companhia Catalana), μια ομάδα σκληροτράχηλων μισθοφόρων, έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην ιστορία της Στερεάς Ελλάδας μετά τη μάχη του Κηφισού. Οι Καταλανοί δεν περιορίστηκαν στις λεηλασίες, αλλά προχώρησαν στην ίδρυση ενός ισχυρού κράτους, με επίκεντρο το Δουκάτο των Αθηνών. Για αιώνες, η Ακρόπολη μετατράπηκε σε βασιλική κατοικία και ο Παρθενώνας σε καθολικό ναό.

Οκτώ χρόνια αργότερα, το 1319, οι κατακτητές επέκτειναν την επιρροή τους βορειότερα, καταλαμβάνοντας το κάστρο της Υπάτης και ιδρύοντας το Δουκάτο των Νέων Πατρών. Τα δύο δουκάτα ενώθηκαν υπό την ίδια διοίκηση, δημιουργώντας ουσιαστικά μια «μικρή Καταλονία» στην καρδιά της Ελλάδας. Στην Υπάτη, η οποία αποτέλεσε την επίσημη έδρα του Καθολικού Αρχιεπισκόπου, οι νόμοι της Βαρκελώνης εφαρμόζονταν κανονικά, ενώ τα καταλανικά, μαζί με τα ελληνικά και τα γαλλικά, καθιερώθηκαν ως επίσημες γλώσσες. Για περίπου 70 χρόνια, η περιοχή που εκτεινόταν από τη Λαμία έως την Οίτη μετατράπηκε σε μια μικρή ισπανική παροικία, με επίσημη γλώσσα τα καταλανικά και διοίκηση που ακολουθούσε τους νόμους της Βαρκελώνης.

Το κάστρο της Υπάτης, ως στρατηγικό «κλειδί» για τον έλεγχο της κεντρικής Ελλάδας και με άμεση εποπτεία επί της κοιλάδας του Σπερχειού, θεωρούνταν εκείνη την εποχή ασφαλέστερο ακόμη και από την Αθήνα. Αυτή η σημασία οδήγησε στην ιστορική «σύνδεση» του θυρεού των κατακτητών με την περιοχή. Στις επίσημες σφραγίδες της εποχής, αναγραφόταν με περηφάνια: “Sigillum Ducatus Athenarum et Neopatriae”, που σημαίνει «Σφραγίδα του Δουκάτου των Αθηνών και των Νέων Πατρών».

Η κυριαρχία των Καταλανών στην ελληνική επικράτεια έλαβε τέλος το 1390, ωστόσο η διπλωματία της εποχής διατήρησε τους τίτλους ζωντανούς. Οι κατακτητές, αναζητώντας νομιμοποίηση, είχαν προσφέρει την επικυριαρχία των δουκάτων στον Οίκο της Αραγονίας. Ήδη από το 1379, ο Βασιλιάς Πέτρος Δ’ της Αραγονίας, γνωστός ως «Τελετουργικός», είχε ενσωματώσει τους τίτλους απευθείας στο Στέμμα. Ο ίδιος ο Πέτρος Δ’ έδειχνε ιδιαίτερη εκτίμηση για την ελληνική κληρονομιά, χαρακτηρίζοντας την Ακρόπολη «το πιο πολύτιμο κόσμημα που υπάρχει στον κόσμο, τέτοιο που όλοι οι Χριστιανοί βασιλείς μαζί δεν θα μπορούσαν να φτιάξουν όμοιό του». Με την επακόλουθη ένωση των βασιλείων της Αραγονίας και της Καστίλης, που οδήγησε στη δημιουργία της σύγχρονης Ισπανίας, η κληρονομιά των Νέων Πατρών πέρασε αυτόματα στους Ισπανούς μονάρχες.

Σήμερα, αυτή η αναφορά δεν υποδηλώνει εδαφικές διεκδικήσεις, αλλά αποτελεί έναν τιμητικό τίτλο (titulary). Σύμφωνα με το Βασιλικό Διάταγμα 1368/1987, ο Μονάρχης διατηρεί το δικαίωμα να χρησιμοποιεί όλες τις ιστορικές προσφωνήσεις που συνδέονται με τη δυναστεία του. Αυτοί οι τίτλοι, γνωστοί ως titulaciones históricas, καταγράφονται πλέον μόνο σε εξαιρετικά επίσημα έγγραφα ή ιστορικά αρχεία, παραμένοντας ως μια «υποδόρια» υπενθύμιση της μακραίωνης πορείας του Οίκου των Βουρβόνων.