Οι Έλληνες και η αλήθεια: Η έρευνα που αποκαλύπτει την εμπιστοσύνη στα fake news

Η ολοένα και αυξανόμενη διάδοση της παραπληροφόρησης και η αλλαγή των συνηθειών ενημέρωσης των πολιτών αποτελούν κεντρικά ζητήματα στην εποχή μας. Μια νέα έρευνα, με τίτλο «Αναζητώντας την αλήθεια: Τι πιστεύουν οι Έλληνες για τα fake news», η οποία παρουσιάστηκε στο Athens Alitheia Forum της Γενικής Γραμματείας Επικοινωνίας και Ενημέρωσης, επιχειρεί να χαρτογραφήσει το τοπίο της ενημέρωσης στην Ελλάδα και την αντίληψη των πολιτών για το φαινόμενο της παραπληροφόρησης.

Ο δημοσιογράφος Γιώργος Πιέρρος, συντονιστής του πάνελ, τόνισε ότι η εποχή μας χαρακτηρίζεται από έντονες αλλαγές στον τρόπο που λαμβάνουμε ειδήσεις. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν πλέον αναδειχθεί σε πρωταγωνιστές, ανταγωνιζόμενα άμεσα την τηλεόραση στην επιρροή τους στο κοινό. Για ένα σημαντικό ποσοστό Ελλήνων, τα social media αποτελούν πλέον την κύρια πηγή ενημέρωσης, ανατρέποντας πλήρως την παραδοσιακή εικόνα της δημόσιας πληροφόρησης. Ο κ. Πιέρρος επεσήμανε, ωστόσο, ότι η ενημέρωση μέσω αυτών των πλατφορμών συχνά προέρχεται από πηγές που δεν υπόκεινται σε θεσμικό έλεγχο, ούτε δεσμεύονται από δημοσιογραφικούς κανόνες και αξίες.

Παρά τις προκλήσεις, η έρευνα ανέδειξε και δύο αισιόδοξα στοιχεία. Πρώτον, η τηλεόραση διατηρεί έναν ισχυρό ανταγωνισμό με τα social media ως προς την αξιοπιστία, γεγονός που υποδεικνύει ότι η παραδοσιακή δημοσιογραφία, με υπεύθυνη προσέγγιση, μπορεί να επανακτήσει την εμπιστοσύνη του κοινού. Δεύτερον, οι πολίτες εξακολουθούν να βλέπουν την πολιτεία ως κεντρικό πυλώνα για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, αποδεικνύοντας ότι υπάρχει πίστη στη δυνατότητα του κράτους να συμβάλει ουσιαστικά στη μείωση του φαινομένου.

Αναλύοντας τα ευρήματα, ο Θωμάς Γεράκης, ιδρυτής της εταιρείας δημοσκοπήσεων MARC SA, παρουσίασε τα αποτελέσματα της πανελλαδικής έρευνας που διεξήχθη σε δείγμα 1.200 ατόμων ηλικίας 17 ετών και άνω. Σύμφωνα με τα στοιχεία, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κατέχουν την πρώτη θέση ως κύρια πηγή ενημέρωσης, με ποσοστό περίπου 37%, ακολουθούμενα από την τηλεόραση. Τα ειδησεογραφικά sites, οι εφημερίδες και το ραδιόφωνο βρίσκονται σε χαμηλότερα επίπεδα. Η ηλικία διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο, με τις νεότερες γενιές να προτιμούν τα social media και τις παλαιότερες να παραμένουν πιστές στην τηλεόραση.

Η έρευνα έδειξε επίσης ότι η χρήση των κοινωνικών δικτύων είναι εξαιρετικά συχνή, με τρεις στους τέσσερις ερωτηθέντες να τα χρησιμοποιούν καθημερινά, ποσοστό που αγγίζει το 90% στις νεότερες ηλικίες. Δημοφιλείς πλατφόρμες είναι το Facebook, το YouTube και το Instagram, ενώ το TikTok σημειώνει ισχυρή παρουσία στις νεότερες ηλικιακές ομάδες.

Ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι σχεδόν ένας στους δύο πολίτες λαμβάνει πληροφορίες από σχολιαστές ή φίλους στα social media, γεγονός που αναδεικνύει την ισχυρή επιρροή της άτυπης πληροφόρησης στο διαδίκτυο.

Όσον αφορά την εμπιστοσύνη στα μέσα, οι εφημερίδες και τα ειδησεογραφικά sites αποσπούν τα υψηλότερα ποσοστά, κυρίως λόγω των υπογραφών των δημοσιογράφων. Ακολουθεί η τηλεόραση, ενώ τα social media κατατάσσονται χαμηλότερα.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά ευρήματα αφορά τον δημόσιο διάλογο στα social media: τρεις στους τέσσερις πολίτες πιστεύουν ότι επικρατεί τοξικός και εχθρικός λόγος, αντί για τεκμηριωμένη συζήτηση, ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας ή ιδεολογικής τοποθέτησης.

Η πλειονότητα των πολιτών εκφράζει έντονη ανησυχία για τη διάδοση ψευδών ειδήσεων, με περίπου το 80% να δηλώνει ότι η παραπληροφόρηση τούς προβληματίζει σοβαρά. Επιπλέον, πάνω από το 70% θεωρεί δύσκολη τη διάκριση μιας ψευδούς είδησης από μια αληθινή, αν και ένα σημαντικό ποσοστό πιστεύει ότι μπορεί προσωπικά να εντοπίσει ευκολότερα τις παραπλανητικές πληροφορίες.

Οι ψευδείς ειδήσεις έχουν γίνει καθημερινότητα, με μεγάλο ποσοστό ερωτηθέντων να συναντά συχνά παραπλανητικό περιεχόμενο, κυρίως σε πολιτικά θέματα, αλλά και σε διεθνή, οικονομικά, κοινωνικά και υγειονομικά ζητήματα.

Όταν οι πολίτες υποπτεύονται μια ψευδή είδηση, οι μισοί την αγνοούν, ενώ οι υπόλοιποι την ελέγχουν μέσω άλλων πηγών, εξετάζουν την πηγή δημοσίευσης ή διαβάζουν τα σχόλια.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ένας στους δύο πολίτες παραδέχεται πως έχει πιστέψει στο παρελθόν μια ψευδή είδηση, ενώ περίπου τέσσερις στους δέκα έχουν μοιραστεί άθελά τους τέτοια πληροφορία. Η πλειονότητα εκτιμά ότι η τεχνητή νοημοσύνη περιπλέκει περαιτέρω τον εντοπισμό της αλήθειας.

Τέλος, περισσότεροι από εννέα στους δέκα πολίτες θεωρούν την παραπληροφόρηση σοβαρή απειλή για τη δημοκρατία, πιστεύοντας ότι μπορεί να επηρεάσει εκλογικά αποτελέσματα, την οικονομία ή την εθνική ασφάλεια. Η κύρια ευθύνη αντιμετώπισης αποδίδεται στην πολιτεία, ακολουθούν οι ψηφιακές πλατφόρμες και οι πολίτες.

Η έρευνα καταλήγει στο σαφές συμπέρασμα ότι οι ψευδείς ειδήσεις αποτελούν ένα ευρέως αναγνωρισμένο και σοβαρό πρόβλημα, που απαιτεί συντονισμένες δράσεις από το κράτος, τα μέσα ενημέρωσης, τις πλατφόρμες και την κοινωνία στο σύνολό της.