Το Ωδείο Ηρώδου Αττικού σε τροχιά αναγέννησης: Τριετής ανακαίνιση για την προστασία και αναβάθμιση του μνημείου

Μετά από αμέτρητες παραστάσεις και δεκαετίες ζωής, το Ωδείο Ηρώδου Αττικού, ένα από τα πιο εμβληματικά μνημεία της Αθήνας, εισέρχεται σε μια νέα εποχή ανακαίνισης. Τον Ιούλιο του 2025, η Διεύθυνση Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού ανέθεσε στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (ΕΜΠ) την εκπόνηση ενός ολοκληρωμένου ερευνητικού προγράμματος. Στόχος είναι η προστασία, η ανάδειξη και η μακροχρόνια θωράκιση του σπουδαίου αυτού χώρου, που βρίσκεται στη νότια κλιτύ της Ακρόπολης.

Ο συνολικός σχεδιασμός, όπως τονίζει το υπουργείο Πολιτισμού, καλύπτει τόσο την ολική αποκατάσταση του μνημείου όσο και τη ριζική αναβάθμιση των υποδομών λειτουργίας του. Η ανακαίνιση αυτή αποσκοπεί στην εναρμόνιση του Ωδείου με τις σύγχρονες ανάγκες των πολιτιστικών εκδηλώσεων, διασφαλίζοντας παράλληλα τη αρμονική του ένταξη στο φυσικό και δομημένο περιβάλλον της Ακρόπολης.

Τριετές «λουκέτο» για την αντιμετώπιση φθορών και δομοστατικών προβλημάτων

Η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, υπογράμμισε τη σημασία του Ηρωδείου ως πολιτιστικού αγαθού υπερτοπικής αξίας. Ανέφερε χαρακτηριστικά ότι οι εργασίες συντήρησης, αποκατάστασης και αναβάθμισης αναμένεται να διαρκέσουν τουλάχιστον τρία χρόνια από την έναρξή τους, διάστημα κατά το οποίο το μνημείο θα παραμείνει κλειστό για το κοινό.

Οι λόγοι πίσω από αυτό το «λουκέτο» είναι οι σοβαρές φθορές που παρουσιάζει σήμερα το Ωδείο. Συγκεκριμένα, καταγράφονται φθορές στην άνω τοξοστοιχία της πρόσοψης, απώλεια μάζας και ρηγματώσεις σε λίθους, μικρές παραμορφώσεις, καθώς και τοπικά φαινόμενα ετοιμορροπίας. Επιπλέον, έχει διαπιστωθεί εκτεταμένη βιοδιάβρωση από μικροοργανισμούς, ανάπτυξη ριζικού συστήματος κυρίως στους αρμούς, αλλά και αστοχίες σε παλαιότερες επεμβάσεις.

Στόχος της ανακαίνισης είναι, μετά την ολοκλήρωση των έργων, το μνημείο να είναι πλήρως προστατευμένο από φυσικές και ανθρωπογενείς φθορές, να αναγνωρίζεται αρχιτεκτονικά και να ανταποκρίνεται πλήρως στις λειτουργικές απαιτήσεις κορυφαίων διοργανώσεων, όπως το Φεστιβάλ Αθηνών. Παράλληλα, έχει προβλεφθεί η σύνταξη ενός θεσμικού κανονισμού λειτουργίας από μια εξειδικευμένη ομάδα επιστημόνων και καλλιτεχνών, με σκοπό τη διασφάλιση υψηλής ποιότητας εκδηλώσεων και τη μέγιστη προστασία του μνημείου.

Βασικοί άξονες αποκατάστασης και οι μελέτες

Η γενική φιλοσοφία των επεμβάσεων βασίζεται στην αυστηρή διαφύλαξη όλων των αυθεντικών δομικών και αρχιτεκτονικών στοιχείων. Θα εφαρμοστούν μόνο οι απολύτως αναγκαίες ενισχύσεις, συμπληρώσεις ή προσθήκες, ώστε να εγγυηθούν τη μακροχρόνια ευστάθεια, στερεότητα, λειτουργικότητα και διδακτικότητα του μνημείου.

Το ερευνητικό πρόγραμμα περιλαμβάνει ένα ευρύ φάσμα μελετών:

* Αρχιτεκτονική μελέτη αναστήλωσης.
* Μελέτη στατικής επάρκειας και δομικής αποκατάστασης.
* Μελέτη σύγχρονων αρχιτεκτονικών επεμβάσεων, που αφορούν το σκηνικό οικοδόμημα, τις υποδομές για το Φεστιβάλ Αθηνών, τα καμαρίνια, τους χώρους υγιεινής, την πλατεία, τα εκδοτήρια και το αναψυκτήριο.
* Δομοστατικός σχεδιασμός των επεμβάσεων.
* Μηχανολογική μελέτη για τα δίκτυα ύδρευσης και αποχέτευσης.
* Εξειδικευμένη ακουστική μελέτη.

Δομική αποκατάσταση, αναστηλώσεις και ανάδειξη αθέατων στοιχείων

Οι εργασίες δομικής αποκατάστασης θα περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, την αφαίρεση ασύμβατων νεότερων υλικών, τη στερέωση και συγκόλληση λίθων, την αντικατάσταση φθαρμένων στοιχείων, τις συμπληρώσεις κενών και τις διορθώσεις παραμορφώσεων.

Στο πλαίσιο των αναστηλώσεων, προβλέπεται η ανάκτηση τοίχων και δομικών στοιχείων, η αναστήλωση του θόλου και του κλιμακοστασίου, η αποκατάσταση αρχιτεκτονικών μελών, η στερέωση του νότιου τοίχου της σκηνής, καθώς και η ανακατασκευή του λογείου και του περιμετρικού τοίχου. Ένας σημαντικός έλεγχος θα γίνει στη στατική επάρκεια παλαιότερων επεμβάσεων που χρονολογούνται από τη δεκαετία του 1950.

Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στην αποκάλυψη και ανάδειξη του σκηνικού οικοδομήματος και των ψηφιδωτών δαπέδων του, που σήμερα παραμένουν αθέατα. Επιπλέον, θα μελετηθεί η καταπόνηση του μνημείου από τις ηχητικές επιβαρύνσεις των εκδηλώσεων.

Αναλυτικές αρχιτεκτονικές παρεμβάσεις

Οι παρεμβάσεις στις διάφορες περιοχές του μνημείου περιλαμβάνουν:

* Τη Σκηνική Αίθουσα, με αποκατάσταση του περιγράμματός της για την ανάδειξη της τρίτης διάστασης και τη διευκόλυνση των παραστάσεων.
* Το Προσκήνιο, για λόγους ασφάλειας, επισκεψιμότητας και αναγνωσιμότητας.
* Τα τόξα των παρόδων.
* Τους κεντρικούς, ανατολικούς και δυτικούς μετωπικούς τοίχους.
* Το ανατολικό κλιμακοστάσιο, με σκοπό την αποκατάσταση της σύνδεσης με τη Στοά του Ευμένους και τον Περίπατο.
* Τον κάμπυλο τοίχο, για την ανάδειξη της αρχικής γεωμετρίας του μνημείου.
* Το κοίλο, με συνέχιση της συντήρησης των αυθεντικών μαρμάρινων εδωλίων.
* Τον Περίπατο, με στόχο την προστασία των αρχαιολογικών καταλοίπων από την επιβαρυντική διέλευση επισκεπτών.

Προαύλιο, άλσος και σύγχρονες υποδομές

Οι παρεμβάσεις στον προαύλιο χώρο και στο άλσος γύρω από το Ωδείο αποσκοπούν στην απελευθέρωση της πλατείας από υποστηρικτικές χρήσεις, αλλά και στη βελτίωση της λειτουργικότητας και της αισθητικής. Προβλέπεται η επέκταση του προαυλίου με υπερυψωμένο πλάτωμα, η δημιουργία στεγασμένων χώρων για αναψυκτήριο, εκδοτήρια και ηλεκτρομηχανολογικές εγκαταστάσεις, η ανακατασκευή χώρων υγιεινής και ο ανασχεδιασμός των παρόδων.

Ταυτόχρονα, σχεδιάζεται η εγκατάσταση ενός νέου, αυτοτελούς ημικυκλικού φορέα φωτισμού και υποστήριξης, που θα αντικαταστήσει τα υπάρχοντα ικριώματα. Επίσης, θα υπάρξει πλήρης αναβάθμιση των δικτύων ύδρευσης και αποχέτευσης.

Πρωτοποριακή ακουστική μελέτη για την προστασία του μνημείου

Η ακουστική μελέτη έχει ως αντικείμενο την εξέταση του τρόπου με τον οποίο ο φυσικός και ο ενισχυμένος ήχος των εκδηλώσεων επηρεάζει τον νότιο τοίχο του Ηρωδείου. Δεδομένης της έλλειψης διεθνώς καθιερωμένων ορίων για την «ηχοστατική» συμπεριφορά τέτοιων μνημείων, αναπτύχθηκε μια ειδική, προσαρμοσμένη ερευνητική μεθοδολογία. Στόχος είναι η αξιολόγηση των επιπτώσεων να είναι αντικειμενική και αναπαραγώγιμη.

Με την ολοκλήρωση αυτού του φιλόδοξου προγράμματος, το Ωδείο Ηρώδου Αττικού αναμένεται να επιστρέψει ανανεωμένο, ασφαλές και πλήρως λειτουργικό, διατηρώντας τον ιστορικό και συμβολικό του ρόλο ως ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά μνημεία της χώρας.