Η ελληνική χειροτεχνία: Ανεκμετάλλευτη δύναμη της δημιουργικής οικονομίας

Η ελληνική χειροτεχνία, πέρα από αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, αποτελεί έναν αναπτυξιακό πυλώνα της δημιουργικής οικονομίας που παραμένει σε μεγάλο βαθμό ανεκμετάλλευτος. Με τεράστιες δυνατότητες για την ενίσχυση της επιχειρηματικότητας, τη δημιουργία θέσεων εργασίας, την προώθηση της καινοτομίας και την ενδυνάμωση της εξωστρέφειας, ο τομέας αντιμετωπίζει σοβαρά θεσμικά και διαρθρωτικά εμπόδια.

Μια νέα μελέτη της ΓΣΕΒΕΕ, με τίτλο «Ελληνική Χειροτεχνία: Υφιστάμενη Κατάσταση, Προκλήσεις και Προοπτικές», φωτίζει τόσο τις αναπτυξιακές δυνατότητες όσο και τα εμπόδια που κρατούν τον κλάδο στο περιθώριο. Η χειροτεχνία συνδέεται άρρηκτα με την κοινωνική συνοχή, τη διαγενεακή συνέχεια και την παράδοση, ενώ ταυτόχρονα διαθέτει σημαντικές προοπτικές απασχόλησης, εξωστρέφειας και καινοτομίας. Κλάδοι όπως η ξυλοτεχνία, η αργυροχρυσοχοΐα, η κεραμική, η υφαντουργία, η μαρμαροτεχνία και η δερματουργία αντανακλούν την τοπική πολιτιστική κληρονομιά και τη σύγχρονη δημιουργικότητα, με δυναμική branding.

Ωστόσο, η στήριξη του τομέα χαρακτηρίζεται από έντονη αποσπασματικότητα και θεσμική ασυνέχεια, ιδιαίτερα μετά την κατάργηση του ΕΟΜΜΕΧ, απουσιάζοντας ένα ενιαίο εθνικό στρατηγικό πλαίσιο. Η έλλειψη συντονισμού, η περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδοτικά εργαλεία, η απουσία μηχανισμών αξιολόγησης και αξιόπιστων δεδομένων, καθώς και η ανεπαρκής ενημέρωση των επιχειρήσεων, αποτελούν βασικές αδυναμίες. Παρά την πρόθεση ανάδειξης του τομέα από κρατικές υπηρεσίες, αναγνωρίζονται θεσμικοί περιορισμοί, όπως η έλλειψη ανθρώπινου δυναμικού, στόχευσης και πόρων.

Σύμφωνα με τη μελέτη, η ξυλοτεχνία κυριαρχεί, ακολουθούμενη από την αργυροχρυσοχοΐα, το ψευδοκόσμημα, την κεραμική και τη μαρμαροτεχνία. Η Αττική, η Κεντρική Μακεδονία, η Κρήτη και το Νότιο Αιγαίο είναι οι κυριότερες περιφέρειες, επιβεβαιώνοντας τη σύνδεση της χειροτεχνίας με τον τουρισμό και τα αστικά κέντρα.

Η ποιοτική διερεύνηση ανέδειξε την αναγκαιότητα ολιστικής στρατηγικής για την ανασυγκρότηση του τομέα. Φορείς, επιχειρηματίες, εμπειρογνώμονες και χειροτέχνες συμφωνούν στην ανάγκη δημόσιας μέριμνας, σύγχρονων προγραμμάτων κατάρτισης, διασύνδεσης με την επαγγελματική εκπαίδευση, και σύστασης θεσμικού φορέα συντονισμού. Ζητείται πρόσβαση στη γνώση, χρηματοδότηση και δίκτυα προβολής. Ισχυρά σημεία είναι η αυθεντικότητα, η δεξιοτεχνία και η πολιτιστική ταυτότητα, ενώ αδυναμίες αποτελούν ο κατακερματισμός, η απουσία ψηφιακών υποδομών και η ελλιπής αναγνώριση επαγγελμάτων.

«Η ελληνική χειροτεχνία μπορεί να αποτελέσει μοχλό ανάπτυξης της δημιουργικής οικονομίας, υπό την προϋπόθεση ύπαρξης ενιαίας στρατηγικής και συντονισμένης διακυβέρνησης», υπογραμμίζεται. Η θεσμική ανασυγκρότηση, η στήριξη της νεανικής επιχειρηματικότητας, η επένδυση στην εκπαίδευση και η αξιοποίηση της ψηφιακής τεχνολογίας μπορούν να την καταστήσουν πρότυπο βιώσιμης, περιβαλλοντικά ουδέτερης και πολιτισμικά ευαίσθητης ανάπτυξης, συνδέοντας το παρελθόν με το μέλλον.

Η χειροτεχνία εντάσσεται στις ευρωπαϊκές πολιτικές για τις πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες, την επαγγελματική εκπαίδευση, την πράσινη και ψηφιακή οικονομία, αναγνωρίζοντας την παραδοσιακή γνώση ως σύγχρονο αναπτυξιακό πόρο. Στις 27 Οκτωβρίου 2023, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δημοσίευσε τον Κανονισμό 2411/2023 για την Προστασία των Γεωγραφικών Ενδείξεων (ΠΓΕ) σε χειροτεχνικά και βιομηχανικά προϊόντα, παρέχοντας ολοκληρωμένη προστασία και ενθαρρύνοντας την επένδυση σε αυθεντικά προϊόντα.

Ο τομέας αριθμεί περίπου 11.000 επιχειρήσεις, κυρίως πολύ μικρές (77% ατομικές), με την Αττική να συγκεντρώνει το 34,8%. Η περιφερειακή συγκέντρωση αποδίδει πολιτιστική βαρύτητα σε συγκεκριμένες τεχνικές, ενώ οι περιοχές με ισχυρή τουριστική δυναμική παρουσιάζουν πλεονεκτήματα. Η μικρή κεφαλαιακή βάση και η έλλειψη οργάνωσης περιορίζουν τη βιωσιμότητα.

Ο ψηφιακός μετασχηματισμός είναι αναγκαίος, ενισχύοντας τις δυνατότητες συνεργασιών με design, μόδα, τουρισμό και αρχιτεκτονική. Χρειάζεται ένα σταθερό θεσμικό υπόβαθρο, επαγγελματική αναγνώριση, και ταχύτητα σε εμβληματικές προτάσεις όπως η σύσταση Εθνικού Μητρώου Χειροτεχνίας και η καθιέρωση Χειροτεχνικής Σήμανσης.

Συμπερασματικά, ο τομέας της χειροτεχνίας απαιτεί οικονομική στήριξη, κατάρτιση, θεσμική οργάνωση, ανάδειξη περιφερειακής εξειδίκευσης, καθώς και έναν σύγχρονο ορισμό που να ενσωματώνει νέες τάσεις. Ο ορισμός των χειροτεχνικών προϊόντων του Κανονισμού ΠΓΕ προσφέρει ένα ευέλικτο εργαλείο, εστιάζοντας στη χειρωνακτική συμβολή. Η άντληση στατιστικών δεδομένων μέσω ΚΑΔ παραμένει πρόκληση, καθώς τα υφιστάμενα στοιχεία δεν διαφοροποιούν επαρκώς τη χειροτεχνία από τη γενικότερη μεταποιητική δραστηριότητα.

Συγκριτικά, ευρωπαϊκές χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ιρλανδία, η Ολλανδία και η Νορβηγία αξιοποιούν τα Craft Councils ως θεσμικά εργαλεία. Η Γαλλία, μέσω του Ateliers d’Art de France, συνδυάζει επαγγελματική εκπροσώπηση και αναπτυξιακές δράσεις. Η Ιταλία ακολουθεί αποκεντρωμένο σύστημα, ενώ η Γερμανία διαθέτει ανεπτυγμένο θεσμικό και εκπαιδευτικό πλαίσιο, με τον Κώδικα Χειροτεχνίας να ρυθμίζει επαγγελματικά δικαιώματα και πιστοποίηση.