Πλημμυρικοί κίνδυνοι: Η Ελλάδα ευάλωτη σε ακραία φαινόμενα – Τι αποκαλύπτουν οι ειδικοί
Έρευνες και νέες τεχνολογίες αναδεικνύουν την ανάγκη για αναθεώρηση των υποδομών και καλύτερη πρόβλεψη της κλιματικής απειλής.
Οι έντονες βροχοπτώσεις των τελευταίων μηνών στην Ελλάδα, σε συνδυασμό με πρόσφατα καταστροφικά περιστατικά όπως αυτό στο ρέμα της Πικροδάφνης, έχουν αναζωπυρώσει τις ανησυχίες για την ευαλωτότητα της χώρας απέναντι σε ακραία καιρικά φαινόμενα. Ειδικοί εξηγούν ότι η απάντηση στο πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στην ένταση της βροχής, αλλά σε ένα σύνθετο πλέγμα παραγόντων που καθιστούν τον κίνδυνο ιδιαίτερα πολυδιάστατο.
Η περίπτωση της Πικροδάφνης αναδεικνύει το πρόβλημα στην Αττική
Το πρόσφατο συμβάν στην Πικροδάφνη, που προκάλεσε σοβαρές ζημιές, αποτελεί σύμπτωμα ενός βαθύτερου, διαχρονικού προβλήματος, όπως επισημαίνει η υδρολόγος Δρ. Ελισάβετ Φελώνη. Σύμφωνα με την ίδια, οι αντιπλημμυρικοί αγωγοί, σχεδιασμένοι με βάση δεδομένα περασμένων δεκαετιών, αδυνατούν πλέον να διαχειριστούν τον όγκο του νερού από ακραίες βροχοπτώσεις. Το φαινόμενο αυτό εκδηλώνεται πλέον ακόμη και σε βροχοπτώσεις που θεωρούνται συνηθισμένες, με «εξαιρετικά μικρή περίοδο επαναφοράς».
Η αστική ανάπτυξη της Αττικής, χωρίς επαρκή χώρο για τα ρέματα και με εκτεταμένη τσιμεντοποίηση, έχει μειώσει δραματικά την ικανότητα του εδάφους να απορροφά νερό, μετατρέποντας τους δρόμους σε ορμητικούς χειμάρρους. Η Δρ. Φελώνη τονίζει ότι οι στενώσεις, η αυθαίρετη δόμηση και η παρέμβαση σε ρέματα εντός του αστικού ιστού έχουν δημιουργήσει πολλαπλά τρωτά σημεία, όπως αυτά που εντοπίζονται στα ρέματα Εσχατιάς, Φυλής, Ποδονίφτη, Σαρανταπόταμου, Χαλανδρίου και Πικροδάφνης.
Η αλληλεπίδραση κλιματικών παραγόντων και υποδομών
Ο καθηγητής Δημήτρης Εμμανουλούδης, Διευθυντής του Εργαστηρίου ASSIST του ΔΠΘ, εξηγεί ότι κάθε πλημμυρικό συμβάν οφείλεται σε δύο βασικούς παράγοντες: την «επίθεση» (ένταση, ραγδαιότητα, διάρκεια βροχοπτώσεων) και τον παράγοντα «υποδοχής» (φυσικό υπόβαθρο, γεωλογία, μορφολογία, βλάστηση, υγρασία εδάφους). Το μέγεθος της πλημμύρας δεν καθορίζεται μόνο από την ποσότητα της βροχής, αλλά από τον τρόπο κίνησης του νερού.
Ένα σημαντικό κενό στην Ελλάδα, σύμφωνα με τον κ. Εμμανουλούδη, είναι η έλλειψη ολοκληρωμένων δεδομένων για τους παράγοντες υποβάθρου και τον τρόπο αλληλεπίδρασής τους. Ενώ η ΕΜΥ παρέχει ακριβείς πληροφορίες για τις βροχοπτώσεις, η εκτίμηση της επικινδυνότητας παραμένει ημιτελής χωρίς τη γνώση της κατάστασης του εδάφους.
Η απειλή από τους ορεινούς όγκους και η ανάγκη για «συστράτευση»
Οι πυρκαγιές που πλήττουν τους ορεινούς όγκους γύρω από την Αττική αποδυναμώνουν τη φυσική άμυνα, επιτρέποντας στο νερό να κατέρχεται ανεξέλεγκτα. Για τον λόγο αυτό, η φροντίδα των ορεινών περιοχών και η συγκράτηση της ροής είναι ζωτικής σημασίας.
Η Δρ. Φελώνη τονίζει την ανάγκη για «συστράτευση» παρεμβάσεων σε πολλά επίπεδα: έργα μεγάλης κλίμακας στους κύριους συλλέκτες, στοχευμένη μέριμνα για τα ορεινά, πράσινες παρεμβάσεις στις πόλεις (διαπερατά υλικά, βιώσιμα συστήματα διαχείρισης όμβριων υδάτων) και συστηματική παρακολούθηση, καθώς η έλλειψη διαχρονικών δεδομένων παραμένει ένα βασικό εμπόδιο.
Προτείνει την επένδυση σε δίκτυα αισθητήρων και τη λειτουργία ενός «Παρατηρητηρίου Ρεμάτων» ανοικτής πρόσβασης. Η συνεχής παρακολούθηση και ενημέρωση των πολιτών, σε συνδυασμό με την τεχνολογία, είναι κρίσιμες. Ωστόσο, ο σχεδιασμός του δημόσιου χώρου και η προστασία του περιβάλλοντος θα καθορίσουν αν μια νεροποντή θα παραμείνει απλή βροχή ή θα εξελιχθεί σε καταστροφή.
«INACHOS»: Ψηφιακό δίχτυ προστασίας
Το προγνωστικό σύστημα πλημμυρικών κινδύνων INACHOS, που αναπτύσσεται από επιστημονική ομάδα του ΔΠΘ, αποτελεί ένα καινοτόμο επιχειρησιακό μοντέλο. Βασίζεται στη σύνθεση ενός σταθερού «ψηφιακού υποβάθρου» με δυναμικά δεδομένα βροχόπτωσης, επιτρέποντας την επεξεργασία της μετατροπής της βροχής σε απορροή σε πραγματικό χρόνο.
Το σύστημα προσφέρει ρεαλιστικές προβλέψεις για τις επόμενες 72 ώρες, μετατρέποντας τα μετεωρολογικά δεδομένα σε χάρτες επικινδυνότητας. Η βελτίωση της προγνωστικής ακρίβειας επιτυγχάνεται με την ενσωμάτωση δεδομένων από 30.000 πλημμυρικά συμβάντα που έχουν καταγραφεί σε όλη την Ελλάδα.
Η υιοθέτηση του INACHOS επιτρέπει στην Πολιτική Προστασία, τις Περιφέρειες και τους Δήμους να γνωρίζουν όχι μόνο πότε θα βρέξει, αλλά και το πού και πόσο επικίνδυνα αναμένεται να εκδηλωθεί ένα φαινόμενο, ενισχύοντας την αξιοπιστία του 112. Το INACHOS, το πρώτο αντίστοιχο σύστημα στον Ελλαδικό χώρο, έχει παρόμοια φιλοσοφία με ευρωπαϊκά συστήματα, όπως το EFAS, αλλά προσφέρει μεγαλύτερη χωρική λεπτομέρεια. Με την ολοκλήρωσή του, η χώρα θα αποκτήσει ένα ολοκληρωμένο ψηφιακό εργαλείο πρόγνωσης πλημμυρών.