Ιράν: Νέο σύστημα ελέγχου στα Στενά του Ορμούζ και οικονομικά οφέλη

Το Ιράν προωθεί τη δημιουργία ενός νέου συστήματος ελεγχόμενης διέλευσης πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ, ενισχύοντας την επιρροή του σε έναν από τους πλέον κρίσιμους ενεργειακούς διαδρόμους παγκοσμίως. Η Τεχεράνη αφήνει να εννοηθεί ότι το σύστημα αυτό ενδέχεται να διατηρηθεί ακόμη και μετά το πέρας της σύγκρουσης με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, αναμένοντας να αποφέρει τεράστια οικονομικά οφέλη, εκτιμώμενα έως και 80 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως. Αυτή η εξέλιξη εγείρει σημαντικά ερωτήματα σχετικά με τη μελλοντική πρόσβαση στη θαλάσσια διαδρομή, από την οποία διέρχεται περίπου το 20% των παγκόσμιων εξαγωγών πετρελαίου.

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος έχει επανειλημμένα ζητήσει από την Τεχεράνη την επαναλειτουργία του στενού περάσματος, το οποίο παραμένει σε μεγάλο βαθμό κλειστό για τη διεθνή ναυσιπλοΐα μετά την έναρξη του πολέμου, έχει υπαινιχθεί ακόμα και τη δυνατότητα συνδιαχείρισης των Στενών με το Ιράν. Ωστόσο, το ιρανικό υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε ότι «μη εχθρικά» πλοία θα μπορούν να διέρχονται μόνο κατόπιν συντονισμού με τις αρμόδιες ιρανικές αρχές, αποκλείοντας πλοία που συνδέονται με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ ή άλλους «συμμετέχοντες στην επίθεση». Την Παρασκευή, οι Φρουροί της Επανάστασης εξέδωσαν νέες απειλές εναντίον όσων επιχειρήσουν να παραβιάσουν τους κανόνες, αποκλείοντας τη διέλευση ακόμα και κοντέινερ της φιλικής Κίνας.

Ο υπουργός Εξωτερικών, Αμπάς Αραγτσί, δήλωσε ότι το Ιράν σκοπεύει να επιβάλει μια νέα τάξη στη θαλάσσια αυτή αρτηρία μετά το τέλος των εχθροπραξιών, τονίζοντας παράλληλα ότι η χώρα ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα στο πέρασμα, ακόμη και αν αυτό θεωρείται διεθνή ύδατα από κάποιους. «Στο μέλλον, επιδιώκουμε να διαμορφώσουμε νέες ρυθμίσεις για ασφαλή διέλευση», ανέφερε σε συνέντευξή του στην κρατική τηλεόραση.

Η στρατηγική σημασία και τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά των Στενών του Ορμούζ είναι αναμφισβήτητα. Με πλάτος μόλις 21 ναυτικών μιλίων στο στενότερο σημείο τους, βρίσκονται ανάμεσα σε ιρανικά και ομανικά χωρικά ύδατα. Η γεωμορφολογία της περιοχής, με τις απότομες καμπές και τα βουνά στην ιρανική πλευρά, παρέχει στο Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης άμεση οπτική επαφή με τα πλοία που διέρχονται. Όπως χαρακτηριστικά επεσήμανε ο πρώην διοικητής του βρετανικού ναυτικού, Τομ Σαρπ, «πρόκειται για ένα από τα λιγότερο ευθύγραμμα στενά στον κόσμο», γεγονός που αυξάνει σημαντικά την έκθεση των πλοίων σε πιθανές απειλές. Ο Ντόναλντ Τραμπ είχε ορίσει προθεσμία έως τις 6 Απριλίου για την επαναλειτουργία του περάσματος, προειδοποιώντας με πλήγμα σε ενεργειακές υποδομές του Ιράν σε περίπτωση μη συμμόρφωσης.

Η κρίση έχει οδηγήσει σε δραστική μείωση της ναυσιπλοΐας, με το κόστος διέλευσης να φτάνει και τα 2 εκατομμύρια δολάρια. Πριν από την κρίση, περίπου 135 πλοία διέρχονταν καθημερινά από τα Στενά. Μετά τα πρώτα πλήγματα ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν, η κίνηση μειώθηκε δραματικά, καταγράφοντας μόλις 116 διελεύσεις μεταξύ 1ης και 25ης Μαρτίου, μια πτώση της τάξης του 97% σε σύγκριση με τον Φεβρουάριο, σύμφωνα με στοιχεία της S&P Global. Τα πλοία που κατάφεραν να περάσουν ανήκαν κυρίως σε κινεζικές, ινδικές ή εταιρείες χωρών του Κόλπου, ενώ αρκετά συνδέονται με το λεγόμενο «σκιώδες» δίκτυο μεταφοράς ιρανικού πετρελαίου. Σύμφωνα με πληροφορίες της Lloyd’s List Intelligence, ορισμένοι πλοιοκτήτες φέρονται να κατέβαλαν έως και 2 εκατομμύρια δολάρια για να εξασφαλίσουν ασφαλή διέλευση.

Ο Ιρανός βουλευτής, Αλαεντίν Μπορουτζερντί, δήλωσε ότι εφαρμόζεται ένα νέο καθεστώς στο στενό, με κάθε πλοίο να καταβάλλει τέλος διέλευσης. Η διαδικασία περιλαμβάνει διακρατικές διαπραγματεύσεις μέσω πρεσβειών, ενώ τα πλοία λαμβάνουν ειδικό κωδικό που μεταδίδεται μέσω της συχνότητας VHF 16 κατά την προσέγγισή τους στην περιοχή. Οι ιρανικές αρχές ελέγχουν επίσης έγγραφα σχετικά με τον προορισμό του φορτίου και την εθνικότητα του πληρώματος. Τα περισσότερα φορτία κατευθύνονται προς την ανατολική Ασία, ενώ ορισμένα πλοία φέρονται να αλλάζουν σημαία, ακόμη και να εμφανίζονται ως πακιστανικά, προκειμένου να εξασφαλίσουν πρόσβαση στο πέρασμα.

Οι νομικές και οικονομικές προεκτάσεις αυτών των ενεργειών είναι σημαντικές. Το ενδεχόμενο επιβολής τελών διέλευσης θυμίζει ιστορικά παραδείγματα, όπως τα τέλη που επέβαλλε η Δανία στα στενά της Βαλτικής έως το 1857 ή τα διόδια της Διώρυγας του Σουέζ. Ο επικεφαλής του Εμπορικού Επιμελητηρίου της Τεχεράνης, Γιαχιά Αλέ Εσχάγκ, υποστήριξε ότι το Ιράν θα μπορούσε να αποκομίζει ετήσια έσοδα 70 έως 80 δισεκατομμύρια δολάρια. Ωστόσο, ειδικοί στο ναυτικό δίκαιο επισημαίνουν ότι, σύμφωνα με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, ένα παράκτιο κράτος μπορεί να ρυθμίζει την κυκλοφορία για λόγους ασφάλειας, αλλά όχι να παρεμποδίζει αδικαιολόγητα την «αβλαβή διέλευση» ή να κάνει διακρίσεις εις βάρος συγκεκριμένων χωρών. Επιπλέον, εταιρείες που θα χρειαστεί να πληρώσουν για διέλευση θα πρέπει να παρακάμψουν τις διεθνείς κυρώσεις κατά του Ιράν και των Φρουρών της Επανάστασης, οι οποίοι έχουν χαρακτηριστεί τρομοκρατική οργάνωση από ΗΠΑ και ΕΕ. Σύμφωνα με πρώην αξιωματούχους αμερικανικών υπηρεσιών, η Τεχεράνη διαθέτει ήδη μηχανισμούς «σκιώδους τραπεζικής» για την είσπραξη πληρωμών μέσω εταιρειών-βιτρίνα.

Οι πιθανές επιπτώσεις στην παγκόσμια ενεργειακή αγορά δεν είναι αμελητέες. Διπλωματικές πηγές εκτιμούν ότι εάν το Ιράν επιμείνει στον αυξημένο έλεγχο, τα κράτη του Κόλπου ενδέχεται να αναζητήσουν εναλλακτικές διαδρομές, όπως νέους αγωγούς πετρελαίου, μειώνοντας τη στρατηγική σημασία του περάσματος. Η κρίση έχει ήδη δημιουργήσει συμφόρηση, με περίπου 2.000 πλοία να παραμένουν εγκλωβισμένα στον Περσικό Κόλπο, σύμφωνα με τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό.

Οι απειλές που αντιμετωπίζουν τα πλοία στα Στενά του Ορμούζ είναι ποικίλες, περιλαμβάνοντας drones, ταχύπλοα και νάρκες. Παρά τη μείωση ορισμένων στρατιωτικών δυνατοτήτων του Ιράν μετά την έναρξη του πολέμου, οι αναλυτές εκτιμούν ότι ο κίνδυνος για τα εμπορικά πλοία παραμένει σημαντικός. Οι απειλές περιλαμβάνουν μη επανδρωμένα αεροσκάφη, ταχύπλοα σκάφη επίθεσης, εκρηκτικά μη επανδρωμένα πλοιάρια και πιθανή τοποθέτηση ναρκών. Οι ειδικοί θεωρούν ότι μια αποστολή προστασίας πλοίων θα απαιτούσε πολυεπίπεδη άμυνα με χρήση δορυφορικής επιτήρησης, αεροσκαφών περιπολίας και drones, καθώς και καθορισμό ασφαλών διαδρομών απαλλαγμένων από νάρκες. Σύμφωνα με αναλυτές, ακόμη και χωρίς άμεσες επιθέσεις, η διατήρηση υψηλού επιπέδου απειλής μπορεί να αποτρέψει τις ναυτιλιακές εταιρείες από την επανάληψη των δρομολογίων. Μέχρι στιγμής, τουλάχιστον 19 πλοία έχουν δεχθεί επιθέσεις κοντά στα Στενά του Ορμούζ, στον Περσικό Κόλπο και στον Κόλπο του Ομάν. Ορισμένα πλοία που συνδέονται με το Ιράν, την Κίνα, την Ινδία και το Πακιστάν έχουν καταφέρει να περάσουν, ενώ αναφορές κάνουν λόγο για χρήση ψευδών στοιχείων ταυτότητας δεξαμενόπλοιων. Ωστόσο, η πλήρης επαναφορά της κυκλοφορίας αναμένεται να απαιτήσει χρόνο, λόγω του μεγάλου αριθμού πλοίων που παραμένουν σε αναμονή στην περιοχή.