Συγγνώμη και αντιφάσεις: Ο Ιρανός πρόεδρος σε δύσκολη θέση μετά τις επιθέσεις

Ο Ιρανός πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν εμφανίστηκε το πρωί του Σαββάτου στην κρατική τηλεόραση του Ιράν, ζητώντας συγγνώμη για τις επιθέσεις με πυραύλους που εξαπέλυσε η χώρα του εναντίον κρατών του Περσικού Κόλπου από την προηγούμενη εβδομάδα. Οι δηλώσεις αυτές ακολούθησαν την ηχητική σηματοδότηση σειρήνων αεροπορικού συναγερμού στο Κατάρ και στο Μπαχρέιν, προειδοποιώντας για νέα πλήγματα.

Ωστόσο, λίγες ώρες αργότερα, και μετά από έντονες επικρίσεις από σκληροπυρηνικούς κύκλους του ιρανικού κατεστημένου, οι οποίοι έκαναν λόγο για «ντροπιαστικές και υποτιμητικές δηλώσεις» και ζήτησαν την παραίτηση του προέδρου, ο Πεζεσκιάν προχώρησε σε νέα δήλωση. Σε αυτήν, υποστήριξε ότι το Ιράν δεν έχει επιτεθεί σε «φιλικές και γειτονικές χώρες» στο πλαίσιο της σύγκρουσης, παραλείποντας την αρχική απολογία.

Η εναλλαγή των δηλώσεων συνέβη ενώ οι επιθέσεις κατά χωρών του Κόλπου συνεχίζονταν καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας. Το γεγονός αυτό ανέδειξε τις εσωτερικές διαφωνίες στην ηγεσία της Ισλαμικής Δημοκρατίας σχετικά με τον τρόπο αντίδρασης στις αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις, οι οποίες βρίσκονται πλέον στην τρίτη εβδομάδα τους. Από την έναρξη του πολέμου, το Ιράν έχει εκτοξεύσει εκατοντάδες πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη προς αραβικές χώρες του Περσικού Κόλπου, δηλώνοντας ότι στόχος τους ήταν οι αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις στην περιοχή. Ωστόσο, ορισμένα από τα πλήγματα προκάλεσαν ζημιές και σε πολιτικές υποδομές, συμπεριλαμβανομένων αεροδρομίων και ξενοδοχείων.

Σε μια εμφανή προσπάθεια κατευνασμού της έντονης δυσαρέσκειας των κρατών του Κόλπου, ο Πεζεσκιάν είχε δηλώσει νωρίτερα ότι ζητεί «εκ μέρους του Ιράν συγγνώμη από τις γειτονικές χώρες που επηρεάστηκαν» και δεσμεύθηκε ότι οι επιθέσεις θα σταματήσουν. Η δέσμευση αυτή, ωστόσο, τέθηκε υπό έναν όρο: να τερματιστούν οι επιθέσεις κατά του Ιράν, οι οποίες, σύμφωνα με την Τεχεράνη, ξεκινούν από εδάφη των ίδιων χωρών, όπου εξακολουθούν να λειτουργούν αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις.

Ο Ιρανός πρόεδρος υποστήριξε επίσης ότι ο ιρανικός στρατός και οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης έδρασαν αυτόνομα κατά τη διάρκεια της κρίσης. Συνέδεσε την έναρξη της κρίσης με ισραηλινές επιθέσεις που οδήγησαν στη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη της χώρας, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, καθώς και άλλων ανώτερων Ιρανών αξιωματούχων. «Επειδή οι διοικητές μας και ο ηγέτης μας έχασαν τη ζωή τους λόγω της βίαιης επίθεσης, οι ένοπλες δυνάμεις μας, όταν δεν υπήρχαν διοικητές παρόντες, έδρασαν με δική τους πρωτοβουλία», δήλωσε ο Πεζεσκιάν, εγείροντας ερωτήματα σχετικά με τον έλεγχο της στρατιωτικής απάντησης του Ιράν.

Η πολιτική εξουσία στο Ιράν, παρότι ο πρόεδρος διαθέτει ορισμένες αρμοδιότητες, ανήκει κατά κύριο λόγο στον ανώτατο ηγέτη. Ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ, πριν τον θάνατό του, είχε αρχίσει να μεταβιβάζει αρμοδιότητες στον Αλί Λαριτζανί. Μετά τον θάνατό του, ο Πεζεσκιάν συμμετέχει σε ένα τριμελές συμβούλιο που διοικεί τη χώρα μέχρι την επιλογή νέου ηγέτη, αν και οι ισχυρές υπηρεσίες ασφαλείας θεωρούνται ότι διαθέτουν μεγαλύτερη επιρροή.

«Τα σχόλια του Πεζεσκιάν, τα οποία ακολούθησαν νέες επιθέσεις στον Κόλπο, θα ενισχύσουν την αντίληψη ότι διαθέτει περιορισμένη ισχύ μέσα σε ένα σύστημα όπου κυριαρχεί ο στρατός», δήλωσε η Σάναμ Βακίλ, διευθύντρια του προγράμματος Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής στο Chatham House στο Λονδίνο. Άλλο μέλος του μεταβατικού συμβουλίου, ο Γκολάμ-Χοσεΐν Μοχσενί-Ετζεΐ, άσκησε κριτική στις δηλώσεις του προέδρου, υποστηρίζοντας ότι «η γεωγραφία ορισμένων χωρών της περιοχής βρίσκεται ανοιχτά και κρυφά στα χέρια του εχθρού». «Οι σφοδρές επιθέσεις εναντίον αυτών των στόχων θα συνεχιστούν», δήλωσε ο Μοχσενί-Ετζεΐ, επικεφαλής της δικαστικής εξουσίας, σύμφωνα με το ιρανικό πρακτορείο Tasnim.

Ο Ντόναλντ Τραμπ επιχείρησε να αξιοποιήσει πολιτικά τη συγγνώμη του Πεζεσκιάν, υποστηρίζοντας ότι αποτελεί ένδειξη της αποτελεσματικότητας της αεροπορικής εκστρατείας των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Προειδοποίησε μάλιστα ότι το Ιράν θα δεχθεί «πολύ σκληρά πλήγματα». Ο ίδιος, πάντως, φάνηκε να απορρίπτει το αίτημα του Τραμπ για άνευ όρων παράδοση, χαρακτηρίζοντάς το «ένα όνειρο που οι εχθροί μας θα πάρουν μαζί τους στον τάφο».

Το Διεθνές Δίκαιο και οι ισχυρισμοί του Ιράν
Οι χώρες του Περσικού Κόλπου προσπαθούν εδώ και χρόνια να διαμεσολαβήσουν για την αποκλιμάκωση των εντάσεων μεταξύ Ιράν και Δύσης. Παρά τις προσπάθειες, το Ιράν εξαπέλυσε και συνεχίζει να εξαπολύει επιθέσεις. Η ιρανική επιχειρηματολογία βασίζεται σε τρεις ισχυρισμούς: αυτοάμυνα κατά το Άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, οι φιλοξενούντες αμερικανικές βάσεις περιορίζουν την κυριαρχία τους, και η Απόφαση 3314 της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ επιτρέπει την επίθεση εναντίον αυτών των βάσεων ως νόμιμων στρατιωτικών στόχων.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει το Al Jazeera, αυτοί οι ισχυρισμοί έχουν σοβαρά νομικά και ρεαλιστικά προβλήματα. Αν γίνονταν αποδεκτοί, θα οδηγούσαν σε αποσταθεροποίηση, θα υπονόμευαν το Διεθνές Δίκαιο και θα ενίσχυαν τις απειλές ασφαλείας που το Ιράν ισχυρίζεται ότι αντιμετωπίζει.
Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης έχει ερμηνεύσει περιοριστικά τον όρο «ένοπλη επίθεση» στο Άρθρο 51, διακρίνοντας σοβαρές μορφές βίας από λιγότερο σοβαρές ενέργειες. Η απλή παρουσία ξένων στρατιωτικών βάσεων, στο πλαίσιο αμυντικών συμφωνιών, δεν μπορεί να θεωρηθεί ένοπλη επίθεση. Επιπλέον, η αυτοάμυνα απαιτεί αναγκαιότητα και αναλογικότητα, προϋποθέσεις που το Ιράν δεν έχει αποδείξει. Η επίθεση σε εδάφη κυρίαρχων αραβικών κρατών δεν είναι αναγκαία, ενώ οι στρατιωτικές συνέπειες σε κράτη εκτός σύγκρουσης δεν είναι αναλογικές.
Επιπλέον, το Άρθρο 51 απαιτεί άμεση ενημέρωση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, μια υποχρέωση που το Ιράν έχει συστηματικά παραβλέψει. Η παραπομπή στην Απόφαση 3314 του ΟΗΕ, που ορίζει πράξη επιθετικότητας την παραχώρηση εδάφους για επίθεση κατά τρίτης χώρας, δεν αρκεί. Η απλή παρουσία βάσεων δεν τις καθιστά αυτόματα νόμιμους στρατιωτικούς στόχους, κάτι που εξαρτάται από τη συμβολή τους σε στρατιωτικές επιχειρήσεις εναντίον του Ιράν, σύμφωνα με το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο.