Η Τουρκία σε αδιέξοδο: Πώς οι εξελίξεις στο Ιράν ανατρέπουν τα σχέδια της Άγκυρας

Η Τουρκία βρίσκεται σε δυσχερή θέση, καθώς οι εξελίξεις στον πόλεμο του Ιράν την αφήνουν στο περιθώριο. Με το Ισραήλ να έχει το πλεονέκτημα στην περιφερειακή σύγκρουση, η αγωνία για το μέλλον της ευρύτερης περιοχής κορυφώνεται. Η διεύρυνση της σύγκρουσης με το Ιράν, όπου το Ισραήλ φαίνεται να πείθει τον Τραμπ για την ανάγκη αλλαγής καθεστώτος, σε συνδυασμό με την ευθυγράμμιση των αραβικών χωρών του Κόλπου με το Ισραήλ εναντίον του Ιράν, δημιουργεί ένα εξαιρετικά αρνητικό περιβάλλον για την Τουρκία. Παρά τις προσπάθειες της Άγκυρας να υιοθετήσει έναν ρόλο επιτήδειου ουδέτερου, η φιλική της στάση προς την Τεχεράνη και η εχθρότητα προς τους «επιτιθέμενους» δεν περνούν απαρατήρητες.

Στο παρασκήνιο, η Τουρκία είχε εργαστεί συστηματικά για την επίτευξη μιας «διπλωματικής» λύσης στο ζήτημα του Ιράν και του πυρηνικού του προγράμματος. Ο στόχος του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ήταν η διατήρηση του ιρανικού καθεστώτος, με το οποίο η Τουρκία είχε αναπτύξει επί χρόνια μια ισορροπημένη σχέση, εξασφαλίζοντας τα ανατολικά της σύνορα και αποκομίζοντας οικονομικά οφέλη, όπως προκύπτει από σκάνδαλα ξεπλύματος εσόδων ύψους δισεκατομμυρίων δολαρίων μέσω της παράκαμψης των κυρώσεων για την πώληση ιρανικού πετρελαίου. Η Τουρκία εκμεταλλευόταν αυτή τη σχέση, δικαιολογώντας ακόμη και παραβιάσεις διεθνών κυρώσεων με το πρόσχημα της διατήρησης ανοικτών διαύλων επικοινωνίας της Τεχεράνης με τη Δύση. Οι εικόνες του Ερντογάν με τον Βλαντιμίρ Πούτιν και τον Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ έδειχναν τη συστηματική προσπάθεια της Τουρκίας να συγκαλύψει τη στήριξή της σε αυταρχικά καθεστώτα, χρησιμοποιώντας ως προσπέρασμα τη δήθεν «έντιμη μεσολάβηση».

Για την Άγκυρα, η ύπαρξη ενός ιρανικού καθεστώτος εχθρικού προς το Ισραήλ ήταν στρατηγικής σημασίας, καθώς απορροφούσε σημαντικό διπλωματικό και στρατιωτικό δυναμικό του Τελ Αβίβ, αφήνοντας έτσι ελεύθερο πεδίο δράσης στην Τουρκία να ενισχύσει τον περιφερειακό της ρόλο. Ωστόσο, ο πόλεμος με το Ιράν και τα αντίποινα εναντίον των χωρών του Κόλπου ωθούν αυτές τις χώρες προς τον αμερικανοϊσραηλινό άξονα, με κοινό στόχο την εξάλειψη της ιρανικής απειλής. Αυτή η εξέλιξη, που απειλεί την ευημερία των φιλοαμερικανικών καθεστώτων και μοναρχιών του Κόλπου, απενοχοποιεί στενότερη συνεργασία, όπως αυτή μεταξύ ΗΑΕ και Μπαχρέιν με το Ισραήλ, και φέρνει υποχρεωτικά πιο κοντά το Ισραήλ με τη Σαουδική Αραβία. Αυτή η εξέλιξη είναι αρνητική για την Τουρκία, η οποία είχε βασίσει την περιφερειακή της στρατηγική στο αντι-ισραηλινό μέτωπο.

Η επόμενη ημέρα στο Ιράν θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό τον ανασχεδιασμό του χάρτη της Μέσης Ανατολής. Οι Συμφωνίες του Αβραάμ και τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου επισπεύδουν αυτή τη διαδικασία, με τον πόλεμο στο Ιράν να λειτουργεί ως καταλύτης. Η Τουρκία επιθυμούσε τη διατήρηση του καθεστώτος Χαμενεΐ, αλλά θα αποδεχόταν και μια ομαλή μετάβαση σε μια νέα ηγεσία. Η προσδοκία της είναι η διατήρηση μιας σταθερής και ισχυρής κυβέρνησης στο Ιράν, ικανής να αποτρέψει τη διάλυση και τον κατακερματισμό της χώρας, καθώς και τον εμφύλιο πόλεμο και το χάος.

Σε ένα αποσταθεροποιημένο Ιράν, η Τουρκία θα αντιμετώπιζε σοβαρές απειλές ασφάλειας, ένα μεγάλο προσφυγικό πρόβλημα, την αναβίωση του κουρδικού ζητήματος στα ανατολικά της σύνορα, τη στιγμή που ήδη παλεύει να διαχειριστεί την κατάσταση με τους δικούς της Κούρδους και εκείνους στη Συρία. Επιπλέον, θα υπήρχε και οικονομικό πλήγμα, καθώς το Ιράν αποτελεί σημαντικό εμπορικό εταίρο.

Η Άγκυρα διαπιστώνει επίσης ότι ο Ντόναλντ Τραμπ, παρά τις συστάσεις του Ερντογάν για αυτοσυγκράτηση και διαμεσολάβηση, επέλεξε να συντονιστεί με το Ισραήλ για την επιχείρηση κατά του Ιράν. Αυτή η κίνηση ευθυγραμμίζεται με τη στρατηγική επιλογή του Ισραήλ για την εξουδετέρωση του Ιράν ως περιφερειακού παίκτη και πηγής αποσταθεροποίησης, θέτοντας τις βάσεις για την αναδιάταξη των ισορροπιών και τη χάραξη του νέου χάρτη της Μέσης Ανατολής. Η στάση του Ερντογάν, που εξέφρασε λύπη για τις επιθέσεις ΗΠΑ–Ισραήλ εναντίον του Ιράν, δεν έτυχε θετικής ανταπόκρισης ούτε στην Ουάσιγκτον ούτε στις χώρες του Κόλπου, ιδιαίτερα στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Η αντίδραση αυτή έγινε ακόμη πιο έντονη μετά τα συλλυπητήρια που ο Τούρκος πρόεδρος απέστειλε επισήμως προς τους Ιρανούς για την απώλεια του Χαμενεΐ. Ο Ερντογάν και η τουρκική κυβέρνηση θα συνεχίσουν να προωθούν τη «διπλωματία της ειρήνης» και να καλούν τα μέρη σε διάλογο. Ωστόσο, η κλιμάκωση των αντιποίνων στον πόλεμο του Ιράν αφήνει ελάχιστα περιθώρια για συμβιβασμούς, οδηγώντας προς μια πιθανή συνθηκολόγηση της ιρανικής ηγεσίας, για την οποία, πάντως, δεν φαίνεται έτοιμη.