Οι άκεντρες μέλισσες του Αμαζονίου αποκτούν νομικά δικαιώματα
Ιστορική απόφαση στο Περού αναγνωρίζει στα έντομα το δικαίωμα να υπάρχουν και να ευημερούν, ανοίγοντας τον δρόμο για παγκόσμια προστασία
Σε μια πρωτοφανή κίνηση που σηματοδοτεί ένα νέο κεφάλαιο στις σχέσεις ανθρώπου-φύσης, οι άκεντρες μέλισσες του Αμαζονίου έγιναν τα πρώτα έντομα στον κόσμο που αποκτούν νομικά δικαιώματα. Η απόφαση αυτή, που ελήφθη σε δύο περιφέρειες του Περουβιανού Αμαζονίου, αναγνωρίζει σε αυτά τα ενδημικά είδη – τα οποία, σε αντίθεση με τις ευρωπαϊκές μέλισσες, δεν διαθέτουν κεντρί – το δικαίωμα να υπάρχουν και να ευημερούν. Οι υποστηρικτές της πρωτοβουλίας ελπίζουν ότι αυτή η απόφαση-ορόσημο θα αποτελέσει πρότυπο για αντίστοιχα μέτρα προστασίας και σε άλλες χώρες.
Οι άκεντρες μέλισσες, που καλλιεργούνται από ιθαγενείς πληθυσμούς του Αμαζονίου ήδη από την προκολομβιανή εποχή, διαδραματίζουν ζωτικό ρόλο στην επικονίαση του τροπικού δάσους, στηρίζοντας έτσι τη βιοποικιλότητα και την υγεία των οικοσυστημάτων. Ωστόσο, αντιμετωπίζουν σοβαρές απειλές από την κλιματική αλλαγή, την αποψίλωση των δασών, τη χρήση φυτοφαρμάκων, καθώς και τον ανταγωνισμό από εισαγόμενα ευρωπαϊκά και αφρικανοποιημένα είδη. Επιστήμονες και ακτιβιστές μάχονται εδώ και χρόνια για την ένταξή τους σε διεθνείς «κόκκινες λίστες» προστασίας.
«Αυτός ο κανονισμός σηματοδοτεί σημείο καμπής στη σχέση μας με τη φύση», δήλωσε η Constanza Prieto, διευθύντρια Λατινικής Αμερικής του Earth Law Center. «Καθιστά τις άκεντρες μέλισσες ορατές, τις αναγνωρίζει ως υποκείμενα δικαιωμάτων και επιβεβαιώνει τον ουσιαστικό τους ρόλο στη διατήρηση των οικοσυστημάτων».
Η πρωτοβουλία στηρίχθηκε σε πολυετή έρευνα και καμπάνια ενημέρωσης υπό την ηγεσία της Rosa Vásquez Espinoza, ιδρύτριας του Amazon Research Internacional. Η Espinoza, χημική βιολόγος, ξεκίνησε να μελετά τις μέλισσες το 2020, όταν της ζητήθηκε να αναλύσει το μέλι τους, το οποίο χρησιμοποιούνταν από ιθαγενείς κοινότητες κατά την πανδημία COVID-19, σε περιοχές με περιορισμένη πρόσβαση σε ιατρικές θεραπείες. Η ανάλυση αποκάλυψε εκατοντάδες μόρια με γνωστές βιολογικές και φαρμακευτικές ιδιότητες, όπως αντιφλεγμονώδεις, αντιιικές, αντιβακτηριακές, αντιοξειδωτικές, ακόμη και αντικαρκινικές.
Οι άκεντρες μέλισσες θεωρούνται από τα αρχαιότερα είδη μελισσών παγκοσμίως. Περίπου ο μισός από τους 500 γνωστούς τύπους ζουν στον Αμαζόνιο, επικονιάζοντας πάνω από το 80% της χλωρίδας, συμπεριλαμβανομένων καλλιεργειών όπως το κακάο, ο καφές και το αβοκάντο. Ταυτόχρονα, κατέχουν βαθιά πολιτισμική και πνευματική σημασία για τους ιθαγενείς Asháninka και Kukama-Kukamiria. «Μέσα στην άκεντρη μέλισσα ζει η παραδοσιακή γνώση των ιθαγενών μας, που μεταδίδεται από την εποχή των προγόνων μας», ανέφερε ο Apu Cesar Ramos, πρόεδρος της EcoAshaninka of the Ashaninka Communal Reserve.
Στην πράξη, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι μέλισσες γίνονται όλο και πιο δυσεύρετες. Οι κάτοικοι αναφέρουν ότι ενώ παλαιότερα τις εντόπιζαν εύκολα, πλέον χρειάζονται ώρες. Επιπλέον, οι χημικές αναλύσεις εντόπισαν ίχνη φυτοφαρμάκων στο μέλι τους, ακόμη και σε απομακρυσμένες περιοχές. Η έλλειψη επίσημης αναγνώρισης δυσχέραινε την εξασφάλιση χρηματοδότησης για έρευνα, καθώς στο Περού αναγνωρίζονταν επίσημα μόνο οι ευρωπαϊκές μέλισσες που είχαν εισαχθεί τον 16ο αιώνα.
Το 2023, ένα έργο χαρτογράφησης της εξάπλωσης και της οικολογίας των άκεντρων μελισσών συνέβαλε στην ψήφιση νόμου το 2024, ο οποίος αναγνώρισε τα έντομα ως ενδημικά είδη του Περού. Αυτό το βήμα ήταν κρίσιμο, καθώς η περουβιανή νομοθεσία προβλέπει την προστασία των γηγενών ειδών. Παράλληλα, καταγράφηκε ο αυξανόμενος ανταγωνισμός από τις αφρικανοποιημένες μέλισσες, οι οποίες φαίνεται να εκτοπίζουν τις άκεντρες από τους φυσικούς τους βιότοπους.