Ιράν: Η σιωπή μετά την καταιγίδα της καταστολής και η απειλή πολέμου

Έπειτα από μια εβδομάδα που σημαδεύτηκε από τις μεγαλύτερες πανεθνικές διαδηλώσεις των τελευταίων ετών, οι δρόμοι του Ιράν βυθίστηκαν στη σιωπή. Ωστόσο, αυτή η ηρεμία δεν προήλθε από εκτόνωση της συσσωρευμένης οργής του ιρανικού λαού, αλλά από την αποτελεσματική καταστολή. Κάτοικος της Τεχεράνης περιέγραψε σε δυτικό μέσο την ατμόσφαιρα ως παρόμοια με τις ημέρες του Νορουζ, της ιρανικής Πρωτοχρονιάς, όταν η πόλη αδειάζει και τα καταστήματα κλείνουν πρόωρα. Μόνο που τώρα, η απουσία εορταστικής διάθεσης είναι εμφανής, αντικατασταθείσα από μια ανησυχητική σιωπή. Η καθημερινότητα συνεχίζεται υπό τη σκιά μιας αιματηρής καταστολής, ενώ το ενδεχόμενο μιας νέας στρατιωτικής αναμέτρησης με τις Ηνωμένες Πολιτείες παραμένει μια διαρκής απειλή.

Τον επόμενο μήνα, η Ισλαμική Δημοκρατία συμπληρώνει 47 χρόνια από την επανάσταση που την εγκαινίασε. Παρότι θα στηθούν εξέδρες, θα ακουστούν επαναστατικά τραγούδια και θα εμφανιστούν οργανωμένα πλήθη, το κλίμα στους διαδρόμους της εξουσίας στην Τεχεράνη απέχει πολύ από το πανηγυρικό. Το καθεστώς αντιμετωπίζει τη σοβαρότερη απειλή για την επιβίωσή του, παρά την καταστολή του τελευταίου κύματος διαμαρτυρίας με τις γνωστές μεθόδους. Τα βαθύτερα αίτια που ώθησαν τον λαό στους δρόμους παραμένουν βαθιά ριζωμένα στην κοινωνία.

**Η πορεία προς την κρίση**
Η περασμένη Πέμπτη και Παρασκευή αναδεικνύονται ως κομβικές στιγμές της σύγχρονης ιρανικής ιστορίας. Οικονομικές διαμαρτυρίες στα παζάρια της Τεχεράνης εξελίχθηκαν αιφνιδιαστικά σε μια ανοιχτή αμφισβήτηση του καθεστώτος. Διαδηλωτές σε όλη τη χώρα φώναζαν συνθήματα όπως «θάνατος στον δικτάτορα», ζητώντας την πτώση της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Για πρώτη φορά με τέτοια ένταση, ακούστηκαν και φωνές που υποστήριζαν την επιστροφή του Ρεζά Παχλαβί, γιου του τελευταίου Σάχη.

Η βιαιότητα της αντίδρασης υποδηλώνει ένα καθεστώς πληγωμένο από τον πόλεμο του περασμένου καλοκαιριού με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ, αποδυναμωμένο περιφερειακά και απρόθυμο για συμβιβασμό. Το πρωτοφανές ψηφιακό μπλακάουτ απομόνωσε τη χώρα από τον υπόλοιπο κόσμο, αφήνοντας το πραγματικό μέγεθος της καταστολής θολό. Επίσημα, καταγράφονται πάνω από 2.400 νεκροί, αλλά ο πραγματικός αριθμός των θυμάτων παραμένει άγνωστος, ίσως για πάντα.

**Η σκιά μιας σύγκρουσης με τις ΗΠΑ**
Τις προηγούμενες εβδομάδες, ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ είχε απειλήσει επανειλημμένα με στρατιωτικά πλήγματα αν η Τεχεράνη συνέχιζε τη βία. Ωστόσο, την Πέμπτη, άφησε να εννοηθεί ότι οι βιαιότητες σταμάτησαν, ανοίγοντας ένα παράθυρο για αποκλιμάκωση. Ταυτόχρονα, χώρες του Κόλπου άσκησαν έντονες πιέσεις για την αποφυγή στρατιωτικής σύγκρουσης, προειδοποιώντας για σοβαρές επιπτώσεις στην περιφερειακή ασφάλεια και οικονομία. Προς το παρόν, η διπλωματία επικρατεί των πολεμικών ιαχών. Ωστόσο, η απειλή δεν έχει εξαλειφθεί. Αμερικανικές στρατιωτικές κινήσεις στην περιοχή υπενθυμίζουν ότι η πιθανότητα πλήγματος παραμένει στο τραπέζι.

**Διπλωματία από θέση αδυναμίας**
Εάν η Ουάσιγκτον και η Τεχεράνη επανέλθουν σε συνομιλίες, το Ιράν θα το πράξει από τη χειρότερη δυνατή θέση. Οι αμερικανικοί βομβαρδισμοί προκάλεσαν σοβαρές ζημιές σε βασικές πυρηνικές εγκαταστάσεις. Οι περιφερειακοί σύμμαχοι του Ιράν έχουν σε μεγάλο βαθμό εξουδετερωθεί. Παρότι το Ιράν διατηρεί απόθεμα υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, το πλήγμα είναι ταυτόχρονα υλικό και συμβολικό. Σε μια νέα διαπραγμάτευση, η αμερικανική πλευρά αναμένεται να υιοθετήσει σκληρή στάση, επεκτείνοντας την ατζέντα σε πυραύλους και ένοπλες οργανώσεις που υποστηρίζει η Τεχεράνη.

Εκεί βρίσκεται και το όριο. Για το ιρανικό κατεστημένο, αυτά τα ζητήματα θεωρούνται αδιαπραγμάτευτα. Οποιαδήποτε υποχώρηση θα ισοδυναμούσε με πολιτική συνθηκολόγηση. Παρά τα πλήγματα, το καθεστώς έχει επιδείξει αξιοσημείωτη αντοχή στις συντονισμένες και πολύπλευρες πιέσεις. Μια συμφωνία σε αυτό το πλαίσιο, ακόμα και με το αμερικανικό «πιστόλι» στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, μοιάζει απίθανη.

**Ένα κοινωνικό συμβόλαιο που κατέρρευσε**
Η τελευταία εξέγερση αποκάλυψε κάτι βαθύτερο: το κοινωνικό συμβόλαιο μεταξύ κράτους και κοινωνίας έχει ραγίσει οριστικά. Το καθεστώς απέτυχε να προσφέρει ασφάλεια, ευημερία και ελευθερίες, ενώ έδειξε ξανά ότι είναι έτοιμο να θυσιάσει ζωές για να επιβιώσει. Για πολλούς Ιρανούς, τίποτα λιγότερο από ριζική αλλαγή δεν είναι πλέον αποδεκτό. Το πρόβλημα είναι ότι η οργανωμένη εσωτερική αντιπολίτευση έχει συντριβεί εδώ και χρόνια από τον μηχανισμό του Αλί Χαμενεΐ. Οποιαδήποτε μετάβαση, αν συμβεί, είναι πιθανότερο να προέλθει από ρήγματα εντός του ίδιου του συστήματος εξουσίας, παρά από την αποδυναμωμένη μεταρρυθμιστική πτέρυγα.

**Χωρίς καθαρή εναλλακτική**
Εκτός συνόρων, η εικόνα είναι εξίσου θολή. Οι εξόριστες αντιπολιτευτικές δυνάμεις παραμένουν κατακερματισμένες. Ο Ρεζά Παχλαβί επανεμφανίζεται ως πιθανό σύμβολο, αλλά παραμένει μια διχαστική φιγούρα, χωρίς σαφές σχέδιο αλλαγής που να μην βασίζεται σε ξένη παρέμβαση. Η αβεβαιότητα βαραίνει την κοινωνία, μαζί με τον φόβο ότι μια κατάρρευση του καθεστώτος θα μπορούσε να οδηγήσει σε διάλυση της χώρας, σε μια κοινωνία με έντονες εθνοτικές και περιφερειακές εντάσεις.

Είναι πιθανό οι διαδηλώσεις να επιστρέψουν. Όπως και το 1979, η αλλαγή, αν έρθει, δεν θα είναι στιγμιαία, αλλά αποτέλεσμα μακράς φθοράς. Η γραμμή έχει ήδη ξεπεραστεί. Το σημείο χωρίς επιστροφή ίσως έχει ήδη φτάσει.