Η λογική των σφαιρών επιρροής επιστρέφει: Πώς το δόγμα Μονρόε αναδιαμορφώνει τον παγκόσμιο χάρτη

Η επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, αν και δεν συνοδεύτηκε από μεγαλόπνοες διακηρύξεις για τη διεθνή τάξη, επέφερε μια ουσιαστική αλλαγή: την επαναφορά της λογικής των σφαιρών επιρροής ως λειτουργικού κανόνα. Πρόκειται για μια σύγχρονη εκδοχή του δόγματος Μονρόε, όχι ως ιστορική αναφορά, αλλά ως πρακτική διαχείρισης ισχύος.

Στην προσέγγιση Τραμπ, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν εγγυώνται την παγκόσμια σταθερότητα, αλλά ορίζουν τα όρια. Διευκρινίζουν ποια πεδία θεωρούν ζωτικά και ποια μπορούν να υπαχθούν σε διαπραγμάτευση ή ανοχή. Η Λατινική Αμερική, η Μέση Ανατολή, ακόμη και η Ευρώπη, εντάσσονται σε αυτή τη λογική ενός κόσμου λιγότερο καθολικού και περισσότερο κατακερματισμένου, θυμίζοντας τα τέλη του 19ου αιώνα.

Αξιοσημείωτο είναι ότι αυτή η προσέγγιση δεν αντιμετωπίζει αντίσταση από τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με πρωταγωνιστές τη Γαλλία και τη Γερμανία, καθώς και η Βρετανία, φαίνεται να την αποδέχονται ως ρεαλιστική βάση συνεννόησης. Αυτή η αποδοχή δεν προκύπτει από πολιτική ταύτιση, αλλά από την αναγνώριση των ορίων της ευρωπαϊκής ισχύος σε έναν κόσμο που επιστρέφει στη σκληρή γεωπολιτική.

Η ευρωπαϊκή σύμπλευση, αν και όχι ενεργή στήριξη, αποτελεί ουσιαστικά αποδοχή. Επιβεβαιώνει ότι η εποχή της «κανονιστικής δύναμης» έχει περιορισμένη αποτελεσματικότητα χωρίς στρατιωτικό και στρατηγικό βάθος. Η Ουκρανία, η αστάθεια στη Μέση Ανατολή και η αδυναμία της Ευρώπης να επιβάλει εξελίξεις πέραν των συνόρων της, υπενθυμίζουν ότι η ήπειρος καλείται πλέον να διαχειριστεί πραγματικότητες, αντί να τις διαμορφώσει.

Το Πεκίνο αντιλαμβάνεται πλήρως αυτή τη μετατόπιση. Η Κίνα δεν βλέπει τη νέα στάση της Ουάσιγκτον ως απειλή, αλλά ως προηγούμενο. Εάν οι ΗΠΑ επαναφέρουν τη λογική των σφαιρών επιρροής, ανοίγει ο δρόμος για αντίστοιχες «ερμηνείες» από άλλες μεγάλες δυνάμεις, οι οποίες διαθέτουν τα μέσα και τον τρόπο να αντιπαρατεθούν πολλαπλά και πολυμέτωπα με τις ΗΠΑ.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Ταϊβάν αποκτά νέο νόημα. Δεν αποτελεί άμεσο πεδίο σύγκρουσης, αλλά μακροπρόθεσμο στόχο εντός μιας περιφερειακής αρχιτεκτονικής που η Κίνα επιδιώκει να αναδιαμορφώσει. Το Πεκίνο αντιλαμβάνεται ότι η Ουάσιγκτον αποφεύγει συγκρούσεις χωρίς σαφή και άμεση απόδοση, ενώ η Ευρώπη δεν δείχνει διάθεση να μετατρέψει τον Ειρηνικό σε νέο στρατηγικό της μέτωπο.

Η κινεζική στρατηγική δεν προδιαγράφεται βίαιη ή αιφνίδια, αλλά σταδιακή. Περιλαμβάνει οικονομική πίεση, διπλωματική απομόνωση της Ταϊπέι, ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας χωρίς υπέρβαση κόκκινων γραμμών και, κυρίως, διαμόρφωση αφηγήματος. Στόχος δεν είναι η εισβολή, αλλά η «αποκατάσταση τάξης», μια περιφερειακή αναγκαιότητα και όχι μονομερής ενέργεια.

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι η πρόθεση, αλλά το περιβάλλον που την καλλιεργεί. Η σιωπηρή αποδοχή της λογικής των σφαιρών επιρροής από τη Δύση λειτουργεί ως άμεση και απροκάλυπτη νομιμοποίηση. Είναι αδύνατο να ληφθούν σοβαρά υπόψη στο μέλλον οι ενστάσεις αυτών που σήμερα αποδέχονται τις αμερικανικές κινήσεις που επιβάλλουν τη βούλησή τους στο νότιο ημισφαίριο της αμερικανικής ηπείρου.

Ο κόσμος δεν οδεύει απαραίτητα προς μια άμεση σύγκρουση μεγάλων δυνάμεων. Ο Γ’ Παγκόσμιος Πόλεμος, για τον οποίο γράφονται τόσα, ενδέχεται να μην εκδηλωθεί με τον αναμενόμενο τρόπο. Οδεύουμε προς μια περίοδο όπου οι ισχυροί συμφωνούν λιγότερο δημοσίως και περισσότερο σιωπηρά, χωρίς διάθεση άμεσης εμπλοκής, αλλά με προθυμία για σφοδρές συγκρούσεις δια τεθλασμένης και μέσω ενδιάμεσων.

Ο Τραμπ επαναφέρει το δόγμα Μονρόε ως εργαλείο. Η Ευρώπη το αποδέχεται ως πραγματικότητα. Η Κίνα προετοιμάζεται να το εφαρμόσει με τους δικούς της όρους και τη δική της λογική για την επόμενη ημέρα. Το ερώτημα δεν είναι εάν αυτή η νέα τάξη θα δοκιμαστεί, αλλά πότε και πού θα «σπάσει» πρώτη φορά το όριο μεταξύ σιωπηρής συναίνεσης και ανοιχτής κρίσης.