Αδαμάντιος Κοραής: Η ρήξη με τον Καποδίστρια και η οργή του για την Ελλάδα

Η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια, του πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας, πυροδότησε έντονες αντιδράσεις και σχόλια, ακόμη και από τον Αδαμάντιο Κοραή, τον μεγάλο δάσκαλο του Γένους. Παρά το γεγονός ότι ο Κοραής είχε κατά καιρούς εκφράσει ενθουσιασμό για τον Καποδίστρια, χαρακτηρίζοντάς τον “καύχημα της Ελλάδος” και “όντως Έλληνα”, μετά τον θάνατό του, ο λόγιος έστρεψε τα βέλη του εναντίον του, ψέγοντας τους δολοφόνους όχι επειδή στέρησαν τη ζωή από τον κυβερνήτη, αλλά επειδή τον “λύτρωσαν” από το να βλέπει την ευδαιμονία της Ελλάδας, την οποία, κατά την άποψή του, ο Καποδίστριας προσπαθούσε να εμποδίσει.

Οι ιστορικοί του μέλλοντος καλούνται να ερευνήσουν τα βαθύτερα αίτια αυτής της ριζικής αλλαγής στη στάση του Κοραή. Μια πιθανή εξήγηση συνδέεται με την προχωρημένη ηλικία του σε συνδυασμό με το πάθος του για την πνευματική απελευθέρωση του Γένους και το μένος προς τον Καποδίστρια, το οποίο καλλιεργούσαν οι πολιτικοί του αντίπαλοι. Ο Κοραής, βαθιά επηρεασμένος από τη Γαλλική Επανάσταση και τα ιδεώδη του διαφωτισμού, θεωρούσε τη Γαλλία ως το κράτος που συντηρούσε την παράδοση της κλασικής αρχαιότητας και από το οποίο θα ερχόταν η σωτηρία για την Ελλάδα, μιλώντας ακόμη και για “Γαλλογραικία”. Αντιθέτως, θεωρούσε την επιρροή της Ρωσίας στην Ελλάδα καταστροφική.

Η γνωριμία των δύο ανδρών το 1815 στο Παρίσι είχε φανεί πολλά υποσχόμενη. Ο τότε 31χρονος Ιωάννης Καποδίστριας, ενταγμένος στη ρωσική διπλωματική υπηρεσία, επισκέφθηκε τον 67χρονο Κοραή, ο οποίος είχε αυτοεξοριστεί στο Παρίσι, απογοητευμένος από τις εσωτερικές έριδες και τη διχόνοια στην Ελλάδα. Ο Κοραής, έχοντας βιώσει τη Γαλλική Επανάσταση και βυθιστεί στο έργο των Γάλλων διαφωτιστών, είχε ταχθεί με ζήλο στην υπόθεση της πνευματικής αφύπνισης των υπόδουλων Ελλήνων.

Τρία χρόνια αργότερα, σε νέα συνάντηση στο Παρίσι, ο Κοραής εξακολουθούσε να βλέπει τον Καποδίστρια ως “καύχημα της Ελλάδος”. Ωστόσο, η τρίτη συνάντησή τους, ένα χρόνο μετά, αποκάλυψε τις πρώτες ρωγμές. Ο Καποδίστριας, επισκεπτόμενος τον Κοραή μια Κυριακή, προκάλεσε τη δυσφορία του λόγιου, καθώς η Κυριακή ήταν αφιερωμένη σε δεξιώσεις φίλων και συμπατριωτών, περιορίζοντας τον χρόνο για ουσιαστική συζήτηση. Ο Κοραής, με την χαρακτηριστική του ειρωνεία, εξέφρασε τη δυσαρέσκειά του, υπονοώντας ότι ο Καποδίστριας επέλεξε αυτή την ημέρα για να αποφύγει τα παράπονά του.

Ένα από τα κύρια σημεία τριβής φάνηκε να είναι η γλωσσική διαμάχη μεταξύ του Κοραή και του Παναγιώτη Κονδρικά, στενού συνεργάτη του Καποδίστρια. Ο Κονδρικάς είχε επιτεθεί σφοδρά στις γλωσσικές απόψεις του Κοραή, και ο λόγιος φοβόταν ενδεχόμενη ανάμειξη του Καποδίστρια, δεδομένου ότι το έργο του Κονδρικά ήταν αφιερωμένο στον τσάρο Αλέξανδρο. Η επιλογή του Καποδίστρια να επισκεφθεί τον Κοραή μια Κυριακή, κατά την κορύφωση της διαμάχης, ενίσχυσε τις υποψίες του. Ωστόσο, οι χρονικογράφοι της εποχής αποδίδουν τη σιωπή του Καποδίστρια στην επιθυμία του να μην αναμειχθεί στην προσωπική αντιπαράθεση δύο επιφανών συμπατριωτών του.

Καθώς η Επανάσταση του 1821 ξεσπούσε, ο Καποδίστριας βρισκόταν σε κίνηση, προσπαθώντας να διατηρήσει επαφές με πολιτικούς και ομογενείς. Οι σχέσεις του με τον τσάρο Αλέξανδρο είχαν ψυχρανθεί, και ο ίδιος είχε αποσυρθεί στην Ελβετία, δρώντας παρασκηνιακά. Το 1827, η Εθνική Συνέλευση της Τροιζήνας τον εξέλεξε κυβερνήτη της Ελλάδας. Πριν αναλάβει τα καθήκοντά του, επισκέφθηκε ξανά το Παρίσι.

Στις αρχές Οκτωβρίου, συναντήθηκε με τον Κοραή, ο οποίος εστίασε τη συζήτηση στο ζήτημα της Χίου, δίνοντας στον Καποδίστρια έναν “Διάλογο” για να προσελκύσει το ενδιαφέρον του. Ο Καποδίστριας τον διαβεβαίωσε ότι θα επιληφθεί του θέματος, αφού προηγουμένως βάλει τάξη στη χώρα. Η τελευταία τους συνάντηση ήταν σύντομη και φιλική, λίγο πριν την αναχώρηση του Καποδίστρια για την Ελλάδα.

Ο “Διάλογος” του Κοραή, με τους ήρωες Πασιχάρη (που αντιπροσωπεύει τον Καποδίστρια) και Δημοχάρη (που αντιπροσωπεύει τον ίδιο τον συγγραφέα), παρουσίαζε έναν Πασιχάρη που, όσο δεν ανταποκρινόταν στις νουθεσίες του Δημοχάρη, μετατρεπόταν από προσφιλές πρόσωπο σε σκοτεινό και επικίνδυνο. Ο Δημοχάρης εξέφραζε φόβους για την εξουσία, τις ξένες δυνάμεις, τις φατρίες και τους Φαναριώτες.

Η ανατροπή των Βουρβόνων και η άνοδος του Λουδοβίκου Φιλίππου στον γαλλικό θρόνο ενθουσίασαν τον Κοραή, καθώς συμβόλιζε την αντίθεση στην απολυταρχία. Παρότι δεν συμπαθούσε τους Άγγλους, η υπονόμευση του Καποδίστρια από αυτούς, καθώς και οι πληροφορίες από αντιπολιτευόμενους, ενίσχυσαν την αντιπάθειά του. Ο Κοραής θεωρούσε ότι ο συγκεντρωτισμός του Καποδίστρια και ο τίτλος του κόμη ήταν αποκρουστικά χαρακτηριστικά, ενώ ο Καποδίστριας πίστευε ότι αυτή ήταν η μόνη οδός για να επιβάλει τάξη στη χώρα.

Η τελική ρήξη επήλθε όταν ο Κοραής, πλέον 82 ετών, έστειλε επιστολή στον Καποδίστρια, όπου έθετε ως επιτυχία του έργου του κυβερνήτη μόνο την καθιέρωση των δημοκρατικών ελευθεριών, την απομάκρυνση των Φαναριωτών και την αποτροπή ξένης επιρροής. Η απάντηση του Καποδίστρια ήταν διπλωματική. Ο Κοραής, νιώθοντας ότι οι νουθεσίες του αγνοούνταν, συνέχισε να στέλνει επιστολές, χωρίς όμως να λαμβάνει άμεσες απαντήσεις. Ο Καποδίστριας, απασχολημένος με τις υποθέσεις της χώρας, απέφευγε να απαντήσει, θεωρώντας τις δημοκρατικές ιδέες του Κοραή εκτός τόπου και χρόνου.

Η τελευταία αλληλογραφία μεταξύ τους, τον Μάιο του 1830, είχε ύφος λιγότερο εγκάρδιο, αν και αποκάλυπτε αμοιβαίο σεβασμό. Ωστόσο, μόλις τέσσερις μήνες αργότερα, ο Κοραής, σε νέο διάλογό του, στοχεύοντας στην πολιτική του Καποδίστρια και συνδέοντάς την με το πρόσφατο γαλλικό πολιτικό κίνημα, υπαινίχθηκε ότι και ο Καποδίστριας θα έπεφτε “σαν το δρέπανο” της προφητείας του Ζαχαρία, ως τιμωρία για τους όρκους που παραβιάζονται. Οι συνομιλητές του προέτρεπαν μάλιστα να καθιερωθεί ειδικό ανάθεμα εναντίον όσων επιδεικνύουν υπερβολική ευγένεια, φέρουν τίτλους ή στολίζονται με παράσημα, κάτι που θεωρήθηκε σαφής στόχευση στον Καποδίστρια, ο οποίος είχε περιορίσει την ελευθερία του Τύπου.

Το κείμενο του Κοραή προκάλεσε οργή στο περιβάλλον του Καποδίστρια, με φίλους του λόγιου να τον χαρακτηρίζουν “ξεμωραμένο γέροντα”, αγνοούντα την κατάσταση στην Ελλάδα. Στην Ύδρα, όπου είχαν καταφύγει πολλοί αρχηγοί της αντίστασης, ο Καποδίστριας καθυβριζόταν ως “στραγγαλιστής της ελευθερίας” και “όργανο των Ρώσων”, οδηγώντας σε νέο εμφύλιο σπαραγμό. Ο ίδιος ο Κοραής, παρά τα δυνατά πατριωτικά του αισθήματα, δεν κατάφερε να διακρίνει τις “σκοτεινές επιδιώξεις” των συμφερόντων που πλήττονταν από την πολιτική του Καποδίστρια, ίσως λόγω της “πυρετικής προσωπικότητάς” του ή της βιασύνης του να δει μια ελεύθερη πατρίδα. Όπως σημείωσε ένας ιστορικός αιώνα αργότερα, ο Κοραής, όντας “φανατικός ελεύθερος δημοκρατικός άνθρωπος” και ζώντας μακριά, δεν μπορούσε να κρίνει λογικότερα και ψυχραιμότερα την κατάσταση στην Ελλάδα και το έργο του Κυβερνήτη.