Η γήρανση των αγροτών και η αγωνία για το μέλλον του πρωτογενούς τομέα στην ΕΕ

Οι πρόσφατες αγροτικές κινητοποιήσεις, τόσο στην Ελλάδα όσο και σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, ανέδειξαν την έντονη αγωνία των ανθρώπων της υπαίθρου για το μέλλον και τη βιωσιμότητα του πρωτογενούς τομέα. Τα επιμέρους ζητήματα έρχονται σε δεύτερη μοίρα μπροστά στην ουσιαστική πρόκληση της γήρανσης των αγροτών και της δυσκολίας εύρεσης διαδόχων στα χωράφια, σε μια εποχή που η ανάγκη για επισιτιστική επάρκεια είναι επιτακτική, ειδικά λόγω της γεωπολιτικής αστάθειας.

Στην Ευρώπη, ένα διαρκώς αυξανόμενο ποσοστό γεωργικής γης διαχειρίζεται από αγρότες άνω των 55 ετών, ενώ λιγότεροι από ένας στους δέκα είναι κάτω των 40. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Κομισιόν) διαπιστώνει ότι πολλοί ηλικιωμένοι αγρότες επιθυμούν να συνταξιοδοτηθούν, αλλά αντιμετωπίζουν αβεβαιότητα σχετικά με το πώς ή σε ποιους θα παραδώσουν τις εκμεταλλεύσεις τους. Παράλληλα, για τις νεότερες γενιές, οι ασαφείς κανόνες διαδοχής και οι περιορισμένες ευκαιρίες καθυστερούν την είσοδό τους στον κλάδο, με αποτέλεσμα την ερήμωση της υπαίθρου και αρνητικές συνέπειες για τις εθνικές και τοπικές οικονομίες.

**Οι άνθρωποι πίσω από τα τρακτέρ: Η εικόνα της ευρωπαϊκής γεωργίας**

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat και της ΕΛΣΤΑΤ, ο αριθμός των απασχολούμενων στη γεωργία, την αλιεία και τη δασοκομία στην Ελλάδα ανέρχεται σε 469.000 άτομα. Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, η Ρουμανία κατέχει την πρώτη θέση με περίπου 1,7 εκατομμύρια εργαζομένους στον αγροτικό τομέα, ακολουθούμενη από την Πολωνία (1,2 εκατομμύρια) και την Ιταλία (περίπου 900.000). Η Ελλάδα βρίσκεται ελαφρώς πίσω από τη Γερμανία όσον αφορά τον απόλυτο αριθμό αγροτών. Ωστόσο, σύμφωνα με έρευνες του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ, οι θέσεις εργασίας στον πρωτογενή τομέα έχουν μειωθεί κατά περίπου 15% τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια.

Εντυπωσιακό είναι το ποσοστό απασχόλησης στη γεωργία και την κτηνοτροφία στην Ελλάδα, το οποίο ανέρχεται στο 9,7% του συνόλου των εργαζομένων, κατατάσσοντας τη χώρα στην τρίτη θέση στην ΕΕ. Στην Ευρώπη, περίπου 8,4 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν ως κύριο επάγγελμα τη γεωργία, την κτηνοτροφία και συναφείς δραστηριότητες, αριθμός που φτάνει τα 13 εκατομμύρια εάν συνυπολογιστούν τα μέλη οικογενειών που βοηθούν στα αγροκτήματα. Παρόλα αυτά, η πραγματική εργατική δύναμη σε όρους πλήρους απασχόλησης είναι σημαντικά μικρότερη, καθώς μόλις το 18,7% των αγροτών στην ΕΕ εργάζονται πλήρους απασχόλησης. Οι Έλληνες αγρότες συγκαταλέγονται στους πιο σκληρά εργαζόμενους, ξεπερνώντας σε ετήσιες ώρες εργασίας τους Γερμανούς.

**Νέοι αγρότες: Μια σπάνια “προβεντά”**

Η Eurostat, αν και δεν δημοσιεύει συγκεντρωτικά στοιχεία για την ηλικιακή κατανομή όλων των αγροτών, καταγράφει την ηλικία των επικεφαλής των αγροτικών εκμεταλλεύσεων (farm managers). Στην ΕΕ, σχεδόν έξι στους δέκα είναι άνω των 55 ετών, ενώ οι νέοι αγρότες κάτω των 40 ετών αποτελούν μόλις το 12%. Η εικόνα στην Ελλάδα είναι ακόμη πιο ανησυχητική, με μόλις το 7,2% των επικεφαλής αγροτικών εκμεταλλεύσεων να είναι κάτω των 40 ετών, ποσοστό που τοποθετεί την Ελλάδα στην τρίτη θέση από το τέλος στην ΕΕ. Αντίστοιχα, σχεδόν τέσσερις στους δέκα Έλληνες αγρότες είναι άνω των 65 ετών, ένα από τα υψηλότερα ποσοστά γήρανσης του αγροτικού πληθυσμού στην Ευρώπη.

**Οικογενειακή υπόθεση και προκλήσεις διαδοχής**

Η αγροτική παραγωγή στην ΕΕ διατηρεί σε μεγάλο βαθμό τον οικογενειακό της χαρακτήρα. Το 86% των μόνιμα απασχολούμενων στον αγροτικό τομέα εργάζονται μόνοι τους ή με μέλη της οικογένειάς τους. Στην Ελλάδα, το ποσοστό μισθωτών εργαζομένων εκτός οικογένειας είναι σχεδόν μηδενικό.

**Προτάσεις της Κομισιόν για την προσέλκυση νέων**

Η Κομισιόν επισημαίνει ότι η καθυστέρηση στη διαδοχή απειλεί τις φάρμες με κατακερματισμό, απώλεια ανταγωνιστικότητας και συσσωρευμένης εμπειρίας, ενώ αποθαρρύνει τους νέους να επενδύσουν στον κλάδο. Η έγκαιρη προετοιμασία και η οργανωμένη υποστήριξη είναι απαραίτητες.

Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΕ προτείνει:
* **Σχέδια μεταβίβασης και διαδοχής:** Ενθάρρυνση πρώιμου προγραμματισμού, απλοποίηση διαδικασιών και εξασφάλιση οφελών για τις δύο γενιές.
* **Υπηρεσίες συμβουλευτικής και διαμεσολάβησης:** Υποστήριξη των οικογενειών σε νομικά, φορολογικά και συναισθηματικά ζητήματα.
* **Κίνητρα για πρόωρη συνταξιοδότηση:** Παραχώρηση της δυνατότητας στους μεγαλύτερους αγρότες να παραμείνουν ως μέντορες, δημιουργώντας χώρο για τους διαδόχους.
* **Πρωτοβουλίες ευαισθητοποίησης και διασύνδεσης:** Σύνδεση αποχωρούντων αγροτών με νέους εισερχόμενους.

Η Στρατηγική της ΕΕ για την Αναγέννηση των Γενεών στη Γεωργία στοχεύει στην εναρμόνιση των διαδικασιών διαδοχής, μέσω νομικών, φορολογικών και συμβουλευτικών μέτρων. Η ενσωμάτωση αυτών των μέτρων στην ΚΑΠ μετά το 2027 θα διασφαλίσει τη συνέχιση της παραγωγής τροφίμων, τη διατήρηση της γεωργικής τεχνογνωσίας και την εμπιστοσύνη της κάθε γενιάς να χτίσει το επόμενο κεφάλαιο της ευρωπαϊκής γεωργίας.