Η «μηχανή» που φουσκώνει τις τιμές του ελαιολάδου: Τι αποκαλύπτουν οι μελέτες

Δεν οφείλεται απλώς σε κακή σοδειά, στην κλιματική κρίση ή στον «εισαγόμενο πληθωρισμό». Δύο εκτενείς ερευνητικές μελέτες της Επιτροπής Ανταγωνισμού, εστιάζοντας στην διεθνή και την ελληνική αγορά του εξαιρετικά παρθένου ελαιολάδου, αποκαλύπτουν ένα βαθύτερο, πολυεπίπεδο «μηχανισμό» που πολλαπλασιάζει, καθυστερεί και παγιώνει τις ανατιμήσεις. Αυτή η «μηχανή» ξεκινά από την Ισπανία, περνά από τα ιταλικά κέντρα ανάμειξης και branding και καταλήγει στα ελληνικά ράφια, όπου κάθε αλυσίδα σούπερ μάρκετ εφαρμόζει τη δική της εμπορική στρατηγική.

Το μεσογειακό τρίγωνο των τιμών: Ισπανία, Ιταλία, Ελλάδα
Η πρώτη μελέτη της Επιτροπής Ανταγωνισμού χαρτογραφεί τη «γεωγραφία ισχύος» των τιμών του ελαιολάδου στη Μεσόγειο, ανατρέποντας την εικόνα μιας ενιαίας ευρωπαϊκής αγοράς. Προκύπτει ένα ασύμμετρο σύστημα όπου η Ισπανία, η χώρα με τη μεγαλύτερη παραγωγή παγκοσμίως, λειτουργεί ως ο βασικός διαμορφωτής των τιμών, θέτοντας το σημείο αναφοράς για όλη τη Μεσόγειο. Η Ιταλία, ως ο μεγαλύτερος εισαγωγέας χύμα ελαιολάδου από Ισπανία και Ελλάδα, δεν καθορίζει τη μακροχρόνια τάση, αλλά πολλαπλασιάζει τη βραχυχρόνια μεταβλητότητα, αναμειγνύοντας, τυποποιώντας και επανεξάγοντας το προϊόν παγκοσμίως. Κάθε σοκ στην αγορά μετατρέπεται έτσι σε έντονες διακυμάνσεις τιμών. Η Ελλάδα, τέλος, προσαρμόζεται: οι ελληνικές τιμές ευθυγραμμίζονται με τις ισπανικές, με την ελληνική αγορά να διορθώνει τυχόν αποκλίσεις.

Η δύναμη της προσδοκίας και η ελληνική ιδιαιτερότητα
Σύμφωνα με τη μελέτη, οι ανατιμήσεις δεν ξεκινούν μόνο όταν μειώνεται πραγματικά η παραγωγή. Συχνά, ενεργοποιούνται από την «προσδοκία της έλλειψης». Σε περιόδους αβεβαιότητας για τη σοδειά, μετά από ξηρασίες ή καύσωνες, η αγορά «τιμολογεί» τον φόβο. Κερδοσκοπικές κινήσεις και μαζικές αγορές ενισχύουν τις ανοδικές πιέσεις, δημιουργώντας κύματα μεταβλητότητας που προηγούνται της πραγματικής στένωσης της προσφοράς, οδηγώντας τις τιμές υψηλότερα από ό,τι θα δικαιολογούσε η τελική εικόνα της παραγωγής.
Στην διεθνή εικόνα προστίθεται ένα καθαρά ελληνικό φίλτρο: η ανελαστική προσφορά. Χιλιάδες μικροπαραγωγοί, υψηλή εσωτερική κατανάλωση και περιορισμένη χρηματοοικονομική οργάνωση της αγοράς σημαίνουν ότι, ακόμη και σε περιόδους εκρηκτικής ανόδου των τιμών, η προσφορά δεν αυξάνεται άμεσα. Η αγορά «στεγνώνει» και το σοκ αποκτά μεγαλύτερη διάρκεια και ένταση.

Το ράφι του σούπερ μάρκετ: Εργαλείο εμπορικής πολιτικής
Η δεύτερη μελέτη εστιάζει στο επίπεδο του ραφιού, δείχνοντας ότι το διεθνές σοκ δεν περνά αυτούσιο στον καταναλωτή. Οι μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ δεν μετακυλίουν απλώς το κόστος, αλλά εφαρμόζουν ενεργητικές στρατηγικές τιμολόγησης. Το ελαιόλαδο μετατρέπεται από παθητικό προϊόν σε εργαλείο εμπορικής πολιτικής. Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτούν τα ευρείας κυκλοφορίας brands, όπου οι τιμές τείνουν να μεταδίδονται σχεδόν μηχανικά από αλυσίδα σε αλυσίδα, δημιουργώντας «καρφωμένες» σε υψηλά επίπεδα τιμές. Η αποκλιμάκωση καθυστερεί σημαντικά, καθώς καμία αλυσίδα δεν κατεβάζει εύκολα μόνη της τις τιμές.

Η «μηχανή ανατιμήσεων»
Το συμπέρασμα των δύο μελετών είναι σαφές: η ακρίβυνση του ελαιολάδου οφείλεται στη συνδυαστική δράση της διεθνούς κερδοσκοπίας προσδοκιών, της ανελαστικής ελληνικής προσφοράς, του ιταλικού ρόλου ως φίλτρου και των ενεργητικών στρατηγικών των αλυσίδων στο ράφι. Αυτή η «μηχανή ανατιμήσεων» εξηγεί γιατί η επιστροφή σε «φυσιολογικές» τιμές αποδεικνύεται πιο αργή και δύσκολη από το αναμενόμενο.
Οι μελέτες, που εκπονήθηκαν από στελέχη της Μονάδας Χαρτογράφησης και Έρευνας Αγορών της Επιτροπής Ανταγωνισμού σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, χρησιμοποιούν σύγχρονες οικονομετρικές μεθοδολογίες. Η διεθνής μελέτη (Ελλάδα, Ισπανία, Ιταλία) υπογράφεται από τους Ιωάννα Χριστοδουλάκη, Αθανάσιο Δήμα, Δημήτριο Παναγιώτου και Αθανάσιο Σταυρακούδη, και αναλύει πολυετή στοιχεία τιμών παραγωγού με συνδυασμό μοντέλων συνδιακύμανσης και μακροχρόνιας συσχέτισης. Η δεύτερη μελέτη, για την ελληνική λιανική, εξετάζει καθημερινά δεδομένα τιμών σε τέσσερις μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ για άνω των δύο ετών, αναλύοντας τις ανταγωνιστικές σχέσεις και τις στρατηγικές τιμολόγησης με ποσοστημοριακή παλινδρόμηση.