Η ατμοσφαιρική ρύπανση στην Ελλάδα: Ποιότητα αέρα, υγεία και η “μαύρη” λίστα των δήμων

Η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί μία από τις σοβαρότερες περιβαλλοντικές και υγειονομικές προκλήσεις της εποχής μας. Σύμφωνα με ευρωπαϊκά δεδομένα, η μακροχρόνια έκθεση σε αιωρούμενα μικροσωματίδια (PM2.5) συνδέεται άμεσα με πρόωρους θανάτους και χρόνιες παθήσεις. Στην Ελλάδα, εκτιμάται ότι 15.000 πρόωροι θάνατοι συμβαίνουν ετησίως εξαιτίας της ατμοσφαιρικής ρύπανσης.

Οι καρδιαγγειακές νόσοι και τα εγκεφαλικά επεισόδια είναι οι συχνότερες αιτίες θανάτων που αποδίδονται στη ρύπανση, ενώ ακολουθούν οι πνευμονικές παθήσεις και ο καρκίνος του πνεύμονα. Παράλληλα, η επιβάρυνση επεκτείνεται στη βιοποικιλότητα, προκαλώντας ζημιές σε καλλιέργειες και δασικά οικοσυστήματα, με αποτέλεσμα σημαντικές οικονομικές απώλειες.

Η Ελλάδα δεν αποτελεί εξαίρεση στον κανόνα. Σε αρκετές περιοχές της χώρας, καταγράφονται συστηματικές υπερβάσεις στα μικροσωματίδια PM2.5, γεγονός που καθιστά επιτακτική την ανάγκη λήψης άμεσων και στοχευμένων μέτρων.

**Πώς παρακολουθούμε την ποιότητα του αέρα;**

Η ποιότητα του αέρα αξιολογείται κυρίως βάσει της συγκέντρωσης των μικροσωματιδίων, τα οποία θεωρούνται από τους πιο επικίνδυνους ρύπους. Οι κύριες πηγές προέλευσής τους περιλαμβάνουν:
* Καύση ορυκτών καυσίμων
* Καύση ξύλου για θέρμανση
* Βιομηχανική δραστηριότητα
* Κυκλοφορία οχημάτων
* Πυρκαγιές και μεταφορά αφρικανικής σκόνης

Οι πολίτες μπορούν να παρακολουθούν την ποιότητα του αέρα σε πραγματικό χρόνο μέσω:
* IQAir (δεδομένα για Αθήνα/Αττική και άλλες πόλεις)
* Παρατηρητήριο Ατμοσφαιρικής Ρύπανσης Περιφέρειας Αττικής
* PurpleAir (διαδραστικός χάρτης με αισθητήρες πολιτών)

**Η «μαύρη» λίστα: Οι 11 πιο επιβαρυμένοι δήμοι**

Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της IQAir (2024–2025), οι περιοχές της Ελλάδας με τις υψηλότερες συγκεντρώσεις PM2.5, όπως ερευνήθηκαν και δημοσιεύθηκαν από το politisonline.gr, είναι:

* **Ιωάννινα:** Κατέχουν την αρνητική πρωτιά. Η καύση ξύλου σε συνδυασμό με τη γεωγραφική θέση (λεκάνη) εγκλωβίζει τους ρύπους, ιδιαίτερα τους χειμερινούς μήνες.
* **Θεσσαλονίκη:** Ιδιαίτερα οι δυτικές συνοικίες και το κέντρο εμφανίζουν αυξημένες συγκεντρώσεις, λόγω κυκλοφορίας και βιομηχανικής δραστηριότητας.
* **Αγρίνιο:** Παρουσιάζει σταθερά υψηλά επίπεδα αιωρούμενων σωματιδίων.
* **Κοζάνη (Ελλήσποντος):** Η ενεργειακή δραστηριότητα και τα εργοστάσια παραγωγής ενέργειας επιβαρύνουν σημαντικά την περιοχή.

**Οι 7 πιο μολυσμένες περιοχές της Αττικής:**

* **Ελευσίνα:** Η πιο επιβαρυμένη περιοχή της Αττικής, με μέση συγκέντρωση περίπου 14,9 μg/m³.
* **Θρακομακεδόνες:** Υψηλή επιβάρυνση, κυρίως λόγω καύσης ξύλου τον χειμώνα.
* **Μαρούσι:** Μεγάλη κυκλοφοριακή φόρτιση από κεντρικούς οδικούς άξονες.
* **Λυκόβρυση:** Σταθερά υψηλές τιμές PM2.5.
* **Αχαρνές:** Συχνές υπερβάσεις ορίων ασφαλείας.
* **Νέα Σμύρνη:** Υψηλή οικιστική πυκνότητα και έντονη κυκλοφορία.
* **Περιστέρι:** Αυξημένοι ρύποι λόγω πληθυσμιακής πυκνότητας και κυκλοφορίας.

Αντίθετα, πιο καθαρές περιοχές θεωρούνται η Βουλιαγμένη, η Ηλιούπολη και το Χαϊδάρι.

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι σε όλες τις πόλεις, τα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης δεν παρουσιάζονται πάντα εκεί που παράγονται οι ρύποι, αλλά εκεί που ευνοούν οι συνθήκες, όπως οι άνεμοι ή η μορφολογία του εδάφους.

**Πώς μπορούν οι δήμοι να βελτιώσουν την ποιότητα του αέρα;**

Η Τοπική Αυτοδιοίκηση διαθέτει ουσιαστικά εργαλεία παρέμβασης, όπως:

* **Πράσινες Υποδομές:** Δημιουργία αστικών δασών, ενίσχυση δενδροφυτεύσεων, πράσινες στέγες και κάθετοι κήποι.
* **Βιώσιμη Κινητικότητα:** Δίκτυα ποδηλατοδρόμων, πεζοδρομήσεις, ηλεκτροκίνηση δημοτικών στόλων και ζώνες χαμηλών εκπομπών (LEZ).
* **Έλεγχος & Παρακολούθηση:** Τοποθέτηση αισθητήρων σε σχολεία και πλατείες, καθώς και δημόσια dashboards διαφάνειας.
* **Ενεργειακή Αναβάθμιση:** Αντικατάσταση παλιών καυστήρων, κίνητρα για αντλίες θερμότητας και αναβάθμιση δημοτικών κτιρίων.

**Τα βασικά χρηματοδοτικά εργαλεία της Ε.Ε.:**

* **Πρόγραμμα LIFE:** Χρηματοδοτεί δράσεις για την ποιότητα του αέρα, την κυκλική οικονομία και την περιβαλλοντική διακυβέρνηση.
* **Horizon Europe:** Στηρίζει καινοτόμα έργα, με ιδιαίτερη σημασία την Αποστολή για τις «Κλιματικά Ουδέτερες και Έξυπνες Πόλεις».
* **URBACT:** Δίκτυα ανταλλαγής καλών πρακτικών μεταξύ πόλεων.
* **Transport:** Χρηματοδότηση υποδομών ηλεκτροκίνησης και βιώσιμων μεταφορών.
* **Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Αστικών Περιοχών (UIA):** Παρέχει πόρους για πιλοτικές καινοτόμες αστικές παρεμβάσεις.

Παράλληλα, τα Περιφερειακά Προγράμματα του ΕΣΠΑ 2021–2027 διαθέτουν άξονες για την «Πράσινη Ευρώπη», από τους οποίους οι δήμοι μπορούν να αντλήσουν σημαντικά κονδύλια.

Η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν είναι ένα αφηρημένο περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά ένα ζήτημα δημόσιας υγείας, κοινωνικής ανισότητας και οικονομικής βιωσιμότητας. Οι δήμοι που σήμερα βρίσκονται στη «μαύρη λίστα» μπορούν, με στρατηγικό σχεδιασμό και αξιοποίηση των ευρωπαϊκών πόρων, να μετατραπούν σε πρότυπα βιώσιμης μετάβασης. Η πρόκληση είναι μεγάλη, αλλά τα εργαλεία για την αντιμετώπισή της υπάρχουν.