Νέα εποχή για τη βιώσιμη αστική κινητικότητα: Ευρωπαϊκή εναρμόνιση και αναβαθμισμένα ΣΒΑΚ

Το Κεφάλαιο ΣΤ’ του σχεδίου νόμου του Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών, το οποίο βρίσκεται υπό διαβούλευση, αποτελεί τον πυρήνα της εναρμόνισης της ελληνικής έννομης τάξης με τον ευρωπαϊκό Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1679. Ο κανονισμός αυτός επαναπροσδιορίζει τον ρόλο των πόλεων και των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) στον ευρωπαϊκό σχεδιασμό μεταφορών. Οι νέες διατάξεις δεν περιορίζονται σε απλές τεχνικές προσαρμογές, αλλά αναβαθμίζουν θεσμικά τα Σχέδια Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας (ΣΒΑΚ), μετατρέποντάς τα σε εργαλείο στρατηγικής σημασίας για τη βιώσιμη κινητικότητα, τη διαλειτουργικότητα και τη χρηματοδοτική επιλεξιμότητα των αστικών περιοχών.

Το Άρθρο 68 προβλέπει παράταση των προθεσμιών για την έναρξη κατάρτισης ΣΒΑΚ. Συγκεκριμένα, τροποποιείται η παράγραφος 3 του άρθρου 1 του ν. 4784/2021, επεκτείνοντας έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026 την προθεσμία εντός της οποίας οι υπόχρεοι ΟΤΑ οφείλουν να έχουν ξεκινήσει τη διαδικασία κατάρτισης ΣΒΑΚ. Η ρύθμιση αφορά τους ΟΤΑ α’ βαθμού με μόνιμο πληθυσμό άνω των 30.000 κατοίκων, τους ΟΤΑ α’ βαθμού που εμπίπτουν στις περιοχές αρμοδιότητας του ΟΑΣΑ και του ΟΣΕΘ, ανεξαρτήτως πληθυσμού, καθώς και το σύνολο των ΟΤΑ β’ βαθμού (Περιφέρειες). Ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόβλεψη ότι η απόφαση του αρμόδιου οργάνου για την έναρξη κατάρτισης ΣΒΑΚ συνιστά νομικά την έναρξη της διαδικασίας, καθιστώντας σαφές ότι η υποχρέωση αφορά πρωτίστως τη θεσμική ενεργοποίηση του σχεδιασμού. Η παράταση, αντί να αναιρεί την υποχρέωση, αναγνωρίζει τις δυσκολίες ωρίμανσης των ΣΒΑΚ και προσαρμόζει ρεαλιστικά το χρονοδιάγραμμα, ενόψει των αυξημένων απαιτήσεων που εισάγει ο ευρωπαϊκός κανονισμός.

Με το Άρθρο 69, αναδιαμορφώνεται ο πυρήνας του περιεχομένου των ΣΒΑΚ. Πλέον, τα Σχέδια Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας οφείλουν να λαμβάνουν ρητά υπόψη τις υφιστάμενες και προγραμματισμένες υποδομές μεταφορών, τους σταθμούς εξυπηρέτησης επιβατών και εμπορευμάτων, τους πολυτροπικούς κόμβους, καθώς και τη διασύνδεση αυτών με το συνολικό δίκτυο μεταφορών. Για τα ΣΒΑΚ των Περιφερειών και των αστικών κόμβων του Διευρωπαϊκού Δικτύου Μεταφορών (ΔΕΔ-Μ), εισάγονται επιπλέον υποχρεώσεις, όπως η ενσωμάτωση στοιχείων υποδομών ΔΕΔ-Μ, η βελτίωση της βιώσιμης κινητικότητας μεταξύ αστικών και περιαστικών περιοχών, και η κάλυψη καθημερινών αναγκών μετακίνησης προσώπων και εμπορευμάτων σε λειτουργικά εξαρτώμενες αστικές περιοχές. Αυτή η διάταξη μετατοπίζει τα ΣΒΑΚ από εργαλεία τοπικής κυκλοφοριακής διαχείρισης σε κόμβους ευρωπαϊκής διαλειτουργικότητας και στρατηγικού χωρικού σχεδιασμού, εναρμονισμένους με τον Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1679.

Το Άρθρο 70 αναθέτει στο Τμήμα Βιώσιμης Αστικής Κινητικότητας του Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών την αρμοδιότητα εποπτείας, όχι μόνο της κατάρτισης και αναθεώρησης των ΣΒΑΚ, αλλά και της παρακολούθησης της υλοποίησής τους. Το ίδιο τμήμα ορίζεται ως εθνικό σημείο επαφής για τα ΣΒΑΚ, στο πλαίσιο εφαρμογής του άρθρου 41 παρ. 4 του Κανονισμού (ΕΕ) 2024/1679. Αυτή η εξέλιξη σηματοδοτεί ενίσχυση του κεντρικού συντονισμού, ενιαία ερμηνεία και εφαρμογή των ευρωπαϊκών υποχρεώσεων, και έλεγχο συμβατότητας των ΣΒΑΚ με τα ευρωπαϊκά δίκτυα μεταφορών. Για τους ΟΤΑ, τα ΣΒΑΚ υπόκεινται πλέον σε συνεχή θεσμική εποπτεία, γεγονός που ενισχύει τη σοβαρότητα και τη δεσμευτικότητά τους.

Με το Άρθρο 71, εισάγεται ρητή υποχρέωση καταχώρισης δεδομένων στο Πληροφοριακό Σύστημα TENtec για όλους τους φορείς που εμπλέκονται στην ανάπτυξη, υλοποίηση και παρακολούθηση έργων υποδομής μεταφορών που σχετίζονται με το ΔΕΔ-Μ. Η διάταξη αυτή ενισχύει τη διαφάνεια, διασφαλίζει τη διαλειτουργικότητα δεδομένων και συνδέει τον εθνικό και τοπικό σχεδιασμό με την ευρωπαϊκή πλατφόρμα παρακολούθησης έργων. Ο σχεδιασμός κινητικότητας των Δήμων και των Περιφερειών παύει να είναι εσωτερική υπόθεση και εντάσσεται σε ένα κοινό ευρωπαϊκό σύστημα δεδομένων και αξιολόγησης.

Τέλος, το Άρθρο 72 προσθέτει νέα παράγραφο στο άρθρο 12 του ν. 4784/2021, προβλέποντας ότι με Κοινή Υπουργική Απόφαση, μετά από γνώμη της ΚΕΔΕ και της ΕΝΠΕ, θα καθοριστούν οι αρμόδιοι ΟΤΑ για την κατάρτιση και παρακολούθηση των ΣΒΑΚ, οι διαδικασίες, τα εργαλεία παρακολούθησης και οι μορφές συνεργασίας μεταξύ φορέων. Αυτή η διάταξη ανοίγει τον δρόμο για δεσμευτικές κανονιστικές ρυθμίσεις, οι οποίες ενδέχεται να συνδέσουν τα ΣΒΑΚ με χρηματοδοτήσεις, προσκλήσεις έργων και αξιολόγηση ωριμότητας δήμων και περιφερειών. Με αυτό το άρθρο, τα ΣΒΑΚ μετατρέπονται από προαιρετικό σχεδιασμό σε κεντρικό μηχανισμό άσκησης πολιτικής αστικής κινητικότητας, καθιστώμενα προϋπόθεση στρατηγικής συμμετοχής των πόλεων στο ευρωπαϊκό σύστημα μεταφορών.