Η Επιστροφή του Στασιμοπληθωρισμού: Γεωπολιτικές Εντάσεις και Οικονομική Αβεβαιότητα

Η γεωπολιτική κρίση στη Μέση Ανατολή επαναφέρει στο προσκήνιο ένα από τα πιο δυσάρεστα οικονομικά σενάρια για την Ευρώπη και την Ελλάδα: την επιστροφή του στασιμοπληθωρισμού. Η αυξημένη μεταβλητότητα στις τιμές ενέργειας, σε συνδυασμό με τις χαμηλές ταχύτητες ανάπτυξης της ευρωπαϊκής οικονομίας, πυροδοτεί τον κίνδυνο ενός νέου κύκλου πληθωρισμού. Εάν η ενεργειακή ένταση μεταφερθεί στις τιμές και, κατά συνέπεια, επηρεάσει τη νομισματική πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), τότε ο συνδυασμός ακριβής ενέργειας, υψηλών επιτοκίων και ασθενικής ανάπτυξης μπορεί να οδηγήσει σε ένα σενάριο στασιμοπληθωρισμού.

Η διακύμανση στις τιμές ενέργειας, που προκαλείται από την κρίση στη Μέση Ανατολή, αυξάνει τον κίνδυνο ενός νέου εισαγόμενου πληθωρισμού για την Ευρώπη και την Ελλάδα. Οποιαδήποτε διαταραχή στην τροφοδοσία ή ακόμη και η αβεβαιότητα γύρω από την ασφάλεια των μεταφορών μπορεί να οδηγήσει σε υψηλότερες τιμές καυσίμων. Η εμπειρία έχει δείξει ότι η ενέργεια λειτουργεί ως βασικός πολλαπλασιαστής ανατιμήσεων: η αύξηση των τιμών καυσίμων και ρεύματος αυξάνει το κόστος μεταφοράς, παραγωγής και, τελικά, σχεδόν κάθε προϊόντος και υπηρεσίας.

Η Ελλάδα έχει βιώσει αυτή την εμπειρία πρόσφατα. Το 2022, μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, το ενεργειακό σοκ οδήγησε τον πληθωρισμό στο 9,4%, από μόλις 0,5% το 2021. Η απότομη άνοδος των τιμών ενέργειας μετακυλίστηκε σχεδόν άμεσα στην οικονομία, προκαλώντας ένα κύμα ακρίβειας που επηρέασε τα πάντα, από τα τρόφιμα έως τα ενοίκια και τις υπηρεσίες. Σήμερα, οι τιμές σε πολλούς τομείς παραμένουν ήδη σε υψηλά επίπεδα.

Νέα περίοδος πιέσεων
Τα τελευταία στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ σκιαγραφούν την εικόνα από την οποία ξεκινά η νέα περίοδος πιέσεων. Ο ετήσιος πληθωρισμός στην Ελλάδα τον Φεβρουάριο διαμορφώθηκε στο 2,7%, έναντι 2,5% ένα χρόνο πριν. Πρόκειται για στοιχεία που καταγράφουν την κατάσταση πριν από την πλήρη αποτύπωση των επιπτώσεων της νέας κρίσης στη Μέση Ανατολή. Συγκεκριμένα, η διατροφή και τα μη αλκοολούχα ποτά αυξήθηκαν κατά 5,2%, η στέγαση κατά 2,6%, ενώ τα ξενοδοχεία, τα καφέ και τα εστιατόρια σημείωσαν άνοδο 6,5%. Οι τιμές του μοσχαριού κατέγραψαν αύξηση κατά 25,6%, του καφέ κατά [μη αναφερόμενη τιμή], των φρούτων κατά 13,5% και του αρνιού και του κατσικιού κατά 12,1%. Ακόμη και προϊόντα καθημερινής κατανάλωσης, όπως τα λαχανικά και τα γαλακτοκομικά, κινούνται ανοδικά. Αυτό σημαίνει ότι η νέα ενεργειακή αβεβαιότητα προστίθεται σε μια οικονομία που ήδη βιώνει υψηλό επίπεδο τιμών.

Τα επιτόκια
Εάν ο πληθωρισμός αρχίσει να ανεβαίνει ξανά εξαιτίας της ενέργειας, η ΕΚΤ θα πιέστει να διατηρήσει υψηλά ή ακόμη και να αυξήσει τα επιτόκια για να συγκρατήσει τις τιμές. Ο βασικός στόχος της ΕΚΤ είναι η σταθεροποίηση του πληθωρισμού κοντά στο 2% μεσοπρόθεσμα. Ωστόσο, εάν οι ενεργειακές πιέσεις μεταφερθούν εκ νέου στον γενικό δείκτη τιμών, η νομισματική πολιτική θα παραμείνει αυστηρή για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Αυτό συνεπάγεται υψηλό κόστος δανεισμού για επιχειρήσεις και νοικοκυριά, πιο περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση και μικρότερη διάθεση για επενδύσεις.

Η αύξηση των επιτοκίων σε περίοδο ασθενούς ανάπτυξης δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τον στασιμοπληθωρισμό. Πρόκειται για μια κατάσταση όπου η οικονομία αναπτύσσεται με χαμηλούς ρυθμούς, ενώ οι τιμές παραμένουν υψηλές. Αυτός ο συνδυασμός περιορίζει την οικονομική δραστηριότητα και ταυτόχρονα μειώνει την αγοραστική δύναμη των πολιτών. Για τις κυβερνήσεις, αποτελεί ένα από τα πιο δύσκολα οικονομικά περιβάλλοντα, καθώς τα εργαλεία που στοχεύουν στη μείωση του πληθωρισμού συχνά επιβραδύνουν ακόμη περισσότερο την ανάπτυξη.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, πιέζονται ταυτόχρονα η κατανάλωση, οι επενδύσεις και ο δανεισμός. Οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν αυξημένο κόστος χρηματοδότησης και γίνονται πιο επιφυλακτικές απέναντι σε νέα επενδυτικά σχέδια. Τα νοικοκυριά περιορίζουν τις δαπάνες τους λόγω της ακρίβειας και των υψηλών επιτοκίων, ενώ οι τράπεζες χορηγούν ακριβότερα δάνεια. Με αυτόν τον τρόπο, η οικονομία κινείται με χαμηλότερη ταχύτητα.

Ο διοικητής της Τραπέζης της Ελλάδος, Γιάννης Στουρνάρας, έχει ήδη προειδοποιήσει για αυτόν τον κίνδυνο. Όπως έχει επισημάνει, μια βεβιασμένη αύξηση των επιτοκίων σε συνθήκες νέου ενεργειακού σοκ θα μπορούσε να ενισχύσει τον κίνδυνο στασιμοπληθωρισμού στην Ευρώπη. Η προειδοποίηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ότι σήμερα τα μεγάλα δημοσιονομικά προβλήματα δεν εντοπίζονται μόνο στον ευρωπαϊκό Νότο, αλλά και στον Βορρά, με χώρες όπως η Γερμανία, η Γαλλία και η Ιταλία να αντιμετωπίζουν αυξημένες πιέσεις στα δημόσια οικονομικά τους.

Μείωση κατανάλωσης
Για την Ελλάδα, το πιο ευαίσθητο σημείο δεν είναι μόνο τα επιτόκια, αλλά και η κατανάλωση. Η ιδιωτική κατανάλωση αποτελεί τον βασικό κινητήριο μοχλό της ελληνικής οικονομίας, αντιστοιχώντας περίπου στο 73% του ΑΕΠ. Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε σημαντική πίεση στο διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών μεταφέρεται σχεδόν αυτόματα στο σύνολο της οικονομικής δραστηριότητας.

Οι αυξήσεις σε καύσιμα, ρεύμα και μεταφορές μειώνουν άμεσα το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών. Όταν αυξάνονται οι βασικές δαπάνες ενέργειας, οι καταναλωτές αναγκάζονται να περιορίσουν άλλες αγορές. Πρώτα μειώνονται οι λιγότερο απαραίτητες δαπάνες και στη συνέχεια περιορίζεται ακόμη και η κατανάλωση βασικών αγαθών. Κάτι αντίστοιχο είχε αρχίσει να καταγράφεται το 2023, όταν η ακρίβεια οδήγησε σε μείωση της κατανάλωσης σε ορισμένα τρόφιμα.

Σε αυτό το περιβάλλον, η κυβέρνηση επιχειρεί να περιορίσει τις πρώτες επιπτώσεις της νέας ενεργειακής αβεβαιότητας. Για διάστημα τριών μηνών επιβάλλεται πλαφόν στο περιθώριο κέρδους τόσο στα καύσιμα όσο και σε βασικά προϊόντα των σούπερ μάρκετ. Το μέτρο στοχεύει στην αποτροπή φαινομένων αισχροκέρδειας και στον περιορισμό της μεταφοράς των διεθνών αυξήσεων στις τιμές της αγοράς.