Το Ιράν σε αναταραχή: Η κληρονομιά του Χαμενεΐ και το αβέβαιο μέλλον

Στο Ιράν, η αμφιβολία πλανάται πάνω από τα συντρίμμια που άφησαν πίσω τους οι πολυάριθμες βόμβες “bunker buster” που εξαπέλυσαν ισραηλινά και αμερικανικά μαχητικά αεροσκάφη. Αυτή η περίοδος χαρακτηρίζεται από την ανάδυση της “επόμενης μέρας”, σηματοδοτώντας μια φάση ανακατατάξεων, συγκρούσεων και αλλαγών σε πολλά επίπεδα. Το τέλος της ζωής του Ανώτατου Ηγέτη, Αλί Χαμενεΐ, δεν αφορά μόνο το Ιράν και τους πολίτες του, αλλά θέτει επιτακτικά ερωτήματα για το ποιος θα αναλάβει την εξουσία, ποιες θα είναι οι επιπτώσεις για τις περιφερειακές ισορροπίες, ποιοι θα ευνοηθούν και πώς θα επηρεαστεί η παγκόσμια οικονομία, ιδίως οι τιμές του πετρελαίου.

Το ερώτημα που τίθεται είναι εάν το καθεστώς θα καταρρεύσει ή αν θα παρατηρηθεί μια μορφή “Χαμενεϊσμού” στην εξουσία. Η άνοδος του Χαμενεΐ το 1989, μετά τον θάνατο του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, σηματοδότησε μια “φυσική συνέχεια” μετά την επανάσταση και την ανατροπή του Σάχη Παχλαβί. Ωστόσο, ο Χαμενεΐ προέβη σε αλλαγές στη δομή του κράτους, ενισχύοντας το καθεστώς μέσω των Φρουρών της Επανάστασης και παραστρατιωτικών οργανώσεων όπως η Basj. Εφόσον η διαδοχή στο Ιράν ακολουθεί το σύστημα των μουλάδων, δεν αποκλείεται να δούμε την υιοθέτηση μιας πολιτικής που θα θυμίζει διακυβέρνηση από τον ίδιο τον Χαμενεΐ, έναν “Χαμενεϊσμό” δηλαδή.

Από την άλλη πλευρά, πολλοί πιστεύουν ότι ο θάνατος του Χαμενεΐ θα σημάνει το τέλος του καθεστώτος. Χιλιάδες, ίσως και εκατομμύρια, Ιρανοί πανηγύρισαν τον θάνατο του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη, ενώ ο γιος του Σάχη, Ρεζά Παχλαβί, προσδοκά την επιστροφή του στο Ιράν και την ανάληψη του Θρόνου του Παγονιού.

Η επιβίωση του καθεστώτος θεωρείται ότι θα εξαρτηθεί από τη διάρκεια του πολέμου με το Ισραήλ και τις ΗΠΑ. Λαμβάνοντας υπόψη τη συντριπτική στρατιωτική υπεροχή του Ισραήλ, είναι σαφές ότι στοχεύει στην εξουδετέρωση των υπολειμμάτων του παλιού καθεστώτος και στην εγκαθίδρυση ενός ηγέτη της επιρροής του. Το κρίσιμο ερώτημα, λοιπόν, είναι ποιος θα αντέξει περισσότερο.

Η απάντηση δεν είναι εύκολη, καθώς το ιρανικό καθεστώς έχει αποδείξει την ικανότητά του να επιβιώνει, ακόμη και με αδίστακτες μεθόδους. Η βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων στις αρχές του έτους, με την εκτέλεση 35.000 έως 40.000 άοπλων πολιτών, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της σκληρότητάς του. Το Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων τόνισε ότι “Η εξάλειψη του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, δεν ισοδυναμεί με αλλαγή καθεστώτος. Το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης είναι το καθεστώς”, περιορίζοντας τις προσδοκίες για άμεση πολιτική ή οικονομική μεταμόρφωση.

Όσον αφορά την οικονομία, η ελπίδα των Ιρανών για άρση της καταστολής και της οικονομικής απομόνωσης, μέσω μιας αλλαγής ηγεσίας ή κατάρρευσης του καθεστώτος, ενδέχεται να μην ευοδωθεί άμεσα. Αναλυτές εκτιμούν ότι δεν πρέπει να αναμένονται σημαντικές πολιτικές ή οικονομικές ελευθερίες σύντομα. Ο “Χαμενεϊσμός χωρίς τον Χαμενεΐ” αναμένεται να συνεχιστεί, αφήνοντας τα νοικοκυριά και τους επενδυτές αντιμέτωπους με αβεβαιότητα. Ο νέος ηγέτης θα αντιμετωπίσει την πρόκληση της διαμόρφωσης οικονομικής πολιτικής με περιορισμένους πόρους και αυξημένες πιέσεις.

Ακόμη και μια στροφή προς στρατιωτική σταθερότητα δεν εγγυάται οικονομική μεταρρύθμιση. Ένα μοντέλο εστιασμένο στην ασφάλεια, αν και μπορεί να προβάλλει σταθερότητα, θα συνεχίσει να αντιμετωπίζει προβλήματα λόγω μιας “βαθιά διαστρεβλωμένης οικονομίας” με “επίμονο πληθωρισμό και κατάρρευση του νομίσματος”. Ο Μάρκο Πάπιτς, επικεφαλής στρατηγικός αναλυτής της Clocktower Group, συμφωνεί, υπογραμμίζοντας ότι η ιρανική οικονομία θα βρεθεί σύντομα σε αδιέξοδο, εκτός εάν ο επόμενος Ανώτατος Ηγέτης είναι διατεθειμένος να διαπραγματευτεί με τις ΗΠΑ.