Η πολυπλοκότητα της ανήλικης παραβατικότητας: Βαθιές ρίζες και σύνθετες λύσεις
Ειδικοί αναλύουν τους παράγοντες πίσω από τη νεανική βία, τονίζοντας την ανάγκη για πολυεπίπεδη προσέγγιση και όχι απλουστευτικές ερμηνείες.
Η ανήλικη παραβατικότητα επανέρχεται συνεχώς στη δημόσια συζήτηση, συχνά μέσω σοβαρών περιστατικών που προκαλούν έντονη ανησυχία. Πίσω από την εικόνα της έξαρσης της νεανικής βίας, όμως, κρύβεται ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο με βαθιές ρίζες: κοινωνικές ανισότητες, οικογενειακές δυσλειτουργίες, θεσμικές αστοχίες, καθώς και ο τρόπος με τον οποίο η κοινωνία ερμηνεύει και διαχειρίζεται τις συμπεριφορές των παιδιών. Οι ειδικοί συμφωνούν ότι πρόκειται για ένα πολυπαραγοντικό ζήτημα που δεν επιδέχεται απλουστευτικές ερμηνείες ή εύκολες λύσεις.
Η καθηγήτρια Εγκληματολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου, Βασιλική Αρτινοπούλου, τονίζει πως «το φαινόμενο της βίας και της παραβατικότητας ανηλίκων αποτελεί ένα κοινωνικό και πολυπαραγοντικό και διαχρονικό ζήτημα άρρηκτα συνδεδεμένο με τις κοινωνικές δομές, τις πολιτισμικές αντιλήψεις και τον τρόπο με τον οποίο το ποινικό και εξωποινικό σύστημα μεταχειρίζεται τόσο τα ανήλικα θύματα όσο και τους ανήλικους δράστες». Τα περιστατικά ανήλικης βίας υπήρχαν πάντοτε, αλλά σήμερα δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στις συνθήκες ευαλωτότητας των παιδιών και στην επίδραση αλλεπάλληλων κρίσεων (οικονομικών, υγειονομικών, κοινωνικών) που δοκιμάζουν τη συνοχή της κοινωνίας. Η καθηγήτρια υπογραμμίζει ότι η προστασία των παιδιών από τη βία και η καλλιέργεια μη βίαιης επικοινωνίας είναι αδιαπραγμάτευτη υποχρέωση της πολιτείας και της κοινωνίας.
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδεται στον ρόλο του σχολείου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η «ψηφιακή ευαλωτότητα των παιδιών», σύμφωνα με την κα Αρτινοπούλου, δεν οφείλεται σε ατομική αδυναμία, αλλά στην ηλιακή ανωριμότητα, την ασύμμετρη ισχύ έναντι των ψηφιακών πλατφορμών και την ανεπαρκή θεσμική προστασία. Η έκθεση σε φαινόμενα κυβερνοβίας, παραβίασης ιδιωτικότητας και εμπορευματοποίησης δεδομένων καθιστά αναγκαία τη μετατόπιση της ευθύνης από το άτομο στο κράτος και τις πλατφόρμες, με στόχο ένα ψηφιακό περιβάλλον συμβατό με τα δικαιώματα του παιδιού. Το σχολείο, από την άλλη, μπορεί να αναπαράγει την ευρύτερη βία, καθιστώντας την πρόληψη του σχολικού εκφοβισμού, συμπεριλαμβανομένου του κυβερνοεκφοβισμού, κρίσιμη για την αντιμετώπιση του φαινομένου γενικότερα.
Σε θεσμικό επίπεδο, η Ελλάδα διαθέτει ένα πλήρες νομοθετικό πλαίσιο, αλλά τα ζητήματα αφορούν την εφαρμογή του στην πράξη. Η Εθνική Στρατηγική 2025-2030 για την πρόληψη και αντιμετώπιση της βίας κατά των παιδιών εισάγει μια ολιστική προσέγγιση, εστιάζοντας στην ενδυνάμωση του κοινωνικού ιστού, τη μείωση ανισοτήτων και την καλλιέργεια κουλτούρας μηδενικής ανοχής στη βία.
Ο ψυχίατρος Γιώργος Νικολαΐδης αμφισβητεί την αφήγηση περί ραγδαίας αύξησης της ανήλικης παραβατικότητας, δηλώνοντας πως «καμία επίσημη στατιστική δεν επιβεβαιώνει την ύπαρξη έκρηξης τα τελευταία χρόνια». Η φαινομενική αύξηση οφείλεται σε παλαιότερες περιόδους ή στην αυστηροποίηση της νομοθεσίας. Προειδοποιεί, δε, ότι η αναπαραγωγή διαστρεβλωμένης εικόνας μπορεί να οδηγήσει σε «ηθικό πανικό», ο οποίος γεννά περισσότερη βία. Τονίζει ότι τα παιδιά που ασκούν βία είναι συχνά θύματα αποτυχιών του οικογενειακού και κοινωνικού τους περιβάλλοντος. «Δεν υπάρχει παιδί ‘χαμένο’», επισημαίνει, υποστηρίζοντας ότι οι καλύτερες διεθνείς πρακτικές βασίζονται στην επένδυση στον δεσμό, την αλληλεγγύη και την αίσθηση κοινότητας, όχι στην καταστολή. Η απουσία συνεργασίας μεταξύ υπηρεσιών οδηγεί σε πλημμελή αντιμετώπιση, με τραγικά αποτελέσματα τόσο για τα θύματα όσο και για τους δράστες, οι οποίοι είναι συχνά και οι ίδιοι θύματα του συστήματος.
Ο οργανισμός «Χαμόγελο του Παιδιού» αναδεικνύει τον προβληματισμό του μέσω στατιστικών στοιχείων. Το πρώτο δεκάμηνο του 2025, έλαβε 139.757 τηλεφωνικές κλήσεις στις Γραμμές Βοήθειας, 460 την ημέρα, και παρείχε συμβουλευτική υποστήριξη σε 3.202 άτομα. Στην Εθνική Γραμμή για τα Παιδιά SOS 1056, διαχειρίστηκε 1.215 αναφορές για 2.310 παιδιά, ενώ στην εφαρμογή Cybertipline Hellas παρατηρήθηκε αύξηση 65% σε σχέση με το 2024, με 634 αναφορές. Ο πρόεδρος του οργανισμού, Κώστας Γιαννόπουλος, υπογραμμίζει την ανάγκη για φροντίδα και πρόληψη, επισημαίνοντας ότι η υπολειτουργία και η υποστελέχωση των υπηρεσιών εμποδίζουν την αποτελεσματική αντιμετώπιση.